Gwynfor Evans
AS cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor Evans

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1980
Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.
Llun: Y gofeb i Gwynfor Evans · Gethin Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn 1980 dywedodd Gwynfor Evans y byddai’n ymprydio hyd angau oni bai bod y llywodraeth yn cadw ei haddewid o sianel deledu Gymraeg. Cyn i’r ympryd ddechrau, ildiodd y llywodraeth.FfynhonnellWelsh use civil disobedience to gain their own TV channel ↗Christian Science Monitor, 3 Hydref 1980 (Saesneg)Roedd Gwynfor Evans wedi bwriadu ymprydio hyd angau o 6 Hydref 1980 i ennill teledu Cymraeg; ar 17 Medi cyhoeddodd yr Ysgrifennydd Cartref, William Whitelaw, y byddai’r bedwaredd sianel yn darlledu 20 i 22 awr o raglenni Cymraeg yr wythnos fel yr addawyd gyntaf, a galwodd Gwynfor hynny y fuddugoliaeth fwyaf a enillwyd erioed dros y Gymraeg; roedd dros 2,000 o bobl wedi gwrthod talu am eu trwyddedau teledu, ac ym mis Hydref 1979 roedd tri darlithydd prifysgol wedi diffodd trosglwyddydd Pencarreg ar yr adeg brysuraf o wylio.FfynhonnellGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn y Barri ar 1 Medi 1912; llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, ei cholli yn 1970, methu o dair pleidlais ym mis Chwefror 1974 a’i hennill yn ôl ym mis Hydref 1974; pan dorrodd y llywodraeth Geidwadol ei haddewid o sianel deledu Gymraeg, bu ei fygythiad i ymprydio yn allweddol i dro pedol cynnar gan Margaret Thatcher; dechreuodd S4C ar 1 Tachwedd 1982; bu farw ym Mhencarreg ar 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; ymhlith ei lyfrau mae Aros Mae (1971), Land of My Fathers (1974) a Byw neu Farw? (1980).
| Yr ympryd | I ddechrau ar 6 Hydref 1980 |
|---|---|
| Y tro pedol | 17 Medi 1980 |
| Cyhoeddwyd gan | William Whitelaw, yr Ysgrifennydd Cartref |
| Enillwyd | 20 i 22 awr o Gymraeg yr wythnos |
Yn 1979 roedd y ddwy brif blaid wedi addo y byddai’r bedwaredd sianel yng Nghymru yn Gymraeg. Wedi dod i rym, penderfynodd y llywodraeth newydd yn ei erbyn.FfynhonnellTimeline of S4C ↗Wikipedia (Saesneg)Addawodd y ddwy brif blaid yn 1979 y byddai’r bedwaredd sianel yng Nghymru yn Gymraeg, ac yna penderfynodd y llywodraeth newydd yn erbyn hynny; gwrthododd ymgyrchwyr dalu’r drwydded, eistedd i mewn yn stiwdios y BBC a HTV ac ymosod ar drosglwyddyddion; bygythiodd Gwynfor Evans ympryd, a newidiodd y llywodraeth ei phenderfyniad; agorodd Deddf Darlledu 1980 y ffordd; aeth S4C, Sianel Pedwar Cymru, ar yr awyr am 6 yr hwyr ar 1 Tachwedd 1982, gyda Newyddion a Pobol y Cwm ymhlith ei rhaglenni.
Gwrthododd dros 2,000 o bobl dalu am eu trwyddedau teledu. Ym mis Hydref 1979 diffoddodd tri darlithydd prifysgol drosglwyddydd Pencarreg ar adeg brysuraf y noson.FfynhonnellWelsh use civil disobedience to gain their own TV channel ↗Christian Science Monitor, 3 Hydref 1980 (Saesneg)Roedd Gwynfor Evans wedi bwriadu ymprydio hyd angau o 6 Hydref 1980 i ennill teledu Cymraeg; ar 17 Medi cyhoeddodd yr Ysgrifennydd Cartref, William Whitelaw, y byddai’r bedwaredd sianel yn darlledu 20 i 22 awr o raglenni Cymraeg yr wythnos fel yr addawyd gyntaf, a galwodd Gwynfor hynny y fuddugoliaeth fwyaf a enillwyd erioed dros y Gymraeg; roedd dros 2,000 o bobl wedi gwrthod talu am eu trwyddedau teledu, ac ym mis Hydref 1979 roedd tri darlithydd prifysgol wedi diffodd trosglwyddydd Pencarreg ar yr adeg brysuraf o wylio.

Ar 17 Medi 1980 cyhoeddodd William Whitelaw y byddai’r sianel yn darlledu 20 i 22 awr o raglenni Cymraeg yr wythnos, fel yr addawyd gyntaf. Galwodd Gwynfor hynny y fuddugoliaeth fwyaf a enillwyd erioed dros y Gymraeg.FfynhonnellWelsh use civil disobedience to gain their own TV channel ↗Christian Science Monitor, 3 Hydref 1980 (Saesneg)Roedd Gwynfor Evans wedi bwriadu ymprydio hyd angau o 6 Hydref 1980 i ennill teledu Cymraeg; ar 17 Medi cyhoeddodd yr Ysgrifennydd Cartref, William Whitelaw, y byddai’r bedwaredd sianel yn darlledu 20 i 22 awr o raglenni Cymraeg yr wythnos fel yr addawyd gyntaf, a galwodd Gwynfor hynny y fuddugoliaeth fwyaf a enillwyd erioed dros y Gymraeg; roedd dros 2,000 o bobl wedi gwrthod talu am eu trwyddedau teledu, ac ym mis Hydref 1979 roedd tri darlithydd prifysgol wedi diffodd trosglwyddydd Pencarreg ar yr adeg brysuraf o wylio.
Yr un flwyddyn gosododd ei achos mewn llyfr, Byw neu Farw?FfynhonnellGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn y Barri ar 1 Medi 1912; llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, ei cholli yn 1970, methu o dair pleidlais ym mis Chwefror 1974 a’i hennill yn ôl ym mis Hydref 1974; pan dorrodd y llywodraeth Geidwadol ei haddewid o sianel deledu Gymraeg, bu ei fygythiad i ymprydio yn allweddol i dro pedol cynnar gan Margaret Thatcher; dechreuodd S4C ar 1 Tachwedd 1982; bu farw ym Mhencarreg ar 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; ymhlith ei lyfrau mae Aros Mae (1971), Land of My Fathers (1974) a Byw neu Farw? (1980).
Ffynonellau a darllen pellach
Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor EvansMae BBC Radio Cymru yn dechrau darlledu, gorsaf radio genedlaethol yn Gymraeg.
Radio CymruMae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.
S4C ar yr awyrMae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.
Streic y glowyrYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf