Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1216
Mae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Llun: Aberdyfi o’r ochr draw i afon Dyfi · Jrfw51, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Yn 1216 galwodd Llywelyn Fawr gynulliad yn Aberdyfi o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd. Yno rhannodd diroedd y Deheubarth.FfynhonnellLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.
| Pryd | 1216 |
|---|---|
| Ble | Aberdyfi, ar ffin Gwynedd a Cheredigion |
| Pwy | Llywelyn a thywysogion Cymru |
Rhannwyd tiroedd tŷ Dinefwr rhwng etifeddion yr Arglwydd Rhys. Cadarnhawyd Rhys Gryg yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion, a chafodd Maelgwn ei ran i’r de o Aeron.FfynonellauLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.Rhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.Maelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab yr Arglwydd Rhys; Ceredigion wedi 1197; cyngor Aberdyfi yn 1216 a’r gyfran i’r de o afon Aeron; marw 1230 yn Llannerch Aeron; ei gladdu yn Ystrad Fflur.
Talodd y mân dywysogion wrogaeth i Lywelyn. Yng ngeiriau J. Beverley Smith, roedd ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Yn Aberdyfi gweithredodd Llywelyn fel arweinydd holl Gymru, gan setlo hawliau’r tywysogion eraill ei hun.FfynonellauLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.
Llywelyn yn taro’n ôlMae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.
Cymru yn y Magna CartaMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf