Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 560 OC

Teilo o Landeilo

Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

Llun: Teilo Sant mewn ffenestr yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, lle mae ei feddrod. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 560 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Roedd Teilo Sant, cefnder a chyfaill Dewi, yn esgob ac yn sylfaenydd eglwysi ar draws de Cymru. Casglodd ei fynachod yn Llandeilo Fawr, yn nyffryn Tywi, a bu farw yno tua 560.

PrydTua 500 i tua 560
BleGanwyd ym Mhenalun; Llandeilo Fawr; Llandaf
Dydd gŵyl9 Chwefror

Ei eni ym Mhenalun#

Fe’i ganed ym Mhenalun, ger Dinbych-y-pysgod. Astudiodd dan Ddyfrig, ac mewn ysgol dan Beulin, lle cyfarfu â Dewi. Dilynodd Ddyfrig yn esgob, a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, yn ogystal â Llandeilo Fawr a Phenalun.

Yn 549, ym mlynyddoedd y pla, aeth i Dol yn Llydaw gyda mintai fach o fynachod ac aros tua saith mlynedd, ochr yn ochr â Samson. Mae dau bentref yn Llydaw, Landeleau a Saint-Thélo, yn dwyn ei enw.

Eglwys Teilo, Llandeilo, lle casglodd Teilo ei fynachod.
Eglwys Teilo, Llandeilo, lle casglodd Teilo ei fynachod. · Llun: Gerry Lewis, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Un sant, tri chorff#

Pan fu farw, ar 9 Chwefror, hawliodd tair eglwys ei gorff: Llandaf, Llandeilo Fawr a Phenalun. Yn ôl y chwedl trodd yn dri chorff, yn union yr un fath, fel y câi pob un ei sant. Mae ei feddrod yn Llandaf, lle cedwir ei benglog mewn creirfa.

Ef yw nawddsant Caerdydd, ac mae o leiaf bump ar hugain o eglwysi ac ysgolion yn dwyn ei enw.

Llyfr Teilo#

Y dyst cynharaf i Deilo yw Efengylau Sant Chad, a fu gynt yn Llandaf ac sydd heddiw yng Nghaerlwytgoed. Mae nodiadau ar ei ymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr, ac mae’n debyg mai Llyfr Teilo oedd enw cyntaf y llyfr ei hun. Daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942.

Fe’i gelwir hefyd yn Eliud, ac yn Llydaweg yn Teliau neu Telo, a dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion.

Gyda Dewi#

Wedi’i ddysgu gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, daeth yn gydymaith agos i Ddewi, a gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw, lle sefydlodd Dewi ei abaty. Gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem. Gyda’i gilydd, aeth Teilo a Dewi â’r ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Gwent a ffin Henffordd.

Yn Llydaw#

Ar y ffordd i Lydaw aeth ei gwmni drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint. Yn Dol, gelwir y perllannau a blannodd Teilo a Samson yn berllannau Teilo a Samson o hyd. Dywed y Fuchedd i’r Brenin Budic o Lydaw ofyn iddo drechu draig asgellog, ac i Deilo ei dofi a’i chlymu wrth graig yn y môr. Arhosodd saith mlynedd a saith mis. Enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl, ac yn Dol cedwir ei ŵyl ar 29 Tachwedd. Trysorir creiriau’r sant yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo, ac mae enwau lleoedd Kernev yn dangos mor gryf y’i hanrhydeddid yno gynt.

Pen Teilo#

O 1480 hyd 1658 roedd ei benglog gan deulu Mathew, ac am ganrifoedd fe’i cadwyd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro cyn iddo ddod adref i Landaf. Fe’i dangosir yn aml yn marchogaeth carw. Mae eglwys Teilo bellach yn sefyll yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan, a phob blwyddyn mae Llandeilo yn cynnal Gŵyl y Ddau Sant, o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

fl. 6th century

Teilo Sant

Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

Teilo Sant
d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant

Cyn ac wedyn

  1. Maelgwn a’r fad felen (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

    Maelgwn a’r fad felen
  2. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr
  3. Llanelwy (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

    Mae Cyndeyrn a’i ddisgybl Asa yn sefydlu’r eglwys yn Llanelwy, sy’n dod yn ddinas gadeiriol Llanelwy.

    Llanelwy
  4. Taliesin yn canu i Urien (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

    Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

    Taliesin yn canu i Urien

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf