Roedd Teilo Sant, cefnder a chyfaill Dewi, yn esgob ac yn sylfaenydd eglwysi ar draws de Cymru. Casglodd ei fynachod yn Llandeilo Fawr, yn nyffryn Tywi, a bu farw yno tua 560.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 500 i tua 560; ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder a chyfaill Dewi yn ôl y sôn; astudiodd dan Ddyfrig ac mewn ysgol dan Beulin, lle cyfarfu â Dewi; dilynodd Ddyfrig yn esgob, sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, a Llandeilo Fawr a Phenalun; yn 549, ym mlynyddoedd y pla, aeth i Dol gyda mintai fach o fynachod, aros tua saith mlynedd ac ymuno â Samson; bu farw yn Llandeilo Fawr tua 560, ar 9 Chwefror; trodd ei gorff yn dri chorff unfath, a hawliwyd gan Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; ei feddrod yn Llandaf, lle cedwir ei benglog mewn creirfa; nawddsant Caerdydd, gydag o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yn ei enw; enwyd Landeleau a Saint-Thélo yn Llydaw ar ei ôl.
Fe’i ganed ym Mhenalun, ger Dinbych-y-pysgod. Astudiodd dan Ddyfrig, ac mewn ysgol dan Beulin, lle cyfarfu â Dewi. Dilynodd Ddyfrig yn esgob, a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, yn ogystal â Llandeilo Fawr a Phenalun.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 500 i tua 560; ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder a chyfaill Dewi yn ôl y sôn; astudiodd dan Ddyfrig ac mewn ysgol dan Beulin, lle cyfarfu â Dewi; dilynodd Ddyfrig yn esgob, sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, a Llandeilo Fawr a Phenalun; yn 549, ym mlynyddoedd y pla, aeth i Dol gyda mintai fach o fynachod, aros tua saith mlynedd ac ymuno â Samson; bu farw yn Llandeilo Fawr tua 560, ar 9 Chwefror; trodd ei gorff yn dri chorff unfath, a hawliwyd gan Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; ei feddrod yn Llandaf, lle cedwir ei benglog mewn creirfa; nawddsant Caerdydd, gydag o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yn ei enw; enwyd Landeleau a Saint-Thélo yn Llydaw ar ei ôl.
Yn 549, ym mlynyddoedd y pla, aeth i Dol yn Llydaw gyda mintai fach o fynachod ac aros tua saith mlynedd, ochr yn ochr â Samson. Mae dau bentref yn Llydaw, Landeleau a Saint-Thélo, yn dwyn ei enw.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 500 i tua 560; ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder a chyfaill Dewi yn ôl y sôn; astudiodd dan Ddyfrig ac mewn ysgol dan Beulin, lle cyfarfu â Dewi; dilynodd Ddyfrig yn esgob, sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, a Llandeilo Fawr a Phenalun; yn 549, ym mlynyddoedd y pla, aeth i Dol gyda mintai fach o fynachod, aros tua saith mlynedd ac ymuno â Samson; bu farw yn Llandeilo Fawr tua 560, ar 9 Chwefror; trodd ei gorff yn dri chorff unfath, a hawliwyd gan Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; ei feddrod yn Llandaf, lle cedwir ei benglog mewn creirfa; nawddsant Caerdydd, gydag o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yn ei enw; enwyd Landeleau a Saint-Thélo yn Llydaw ar ei ôl.
Pan fu farw, ar 9 Chwefror, hawliodd tair eglwys ei gorff: Llandaf, Llandeilo Fawr a Phenalun. Yn ôl y chwedl trodd yn dri chorff, yn union yr un fath, fel y câi pob un ei sant. Mae ei feddrod yn Llandaf, lle cedwir ei benglog mewn creirfa.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 500 i tua 560; ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder a chyfaill Dewi yn ôl y sôn; astudiodd dan Ddyfrig ac mewn ysgol dan Beulin, lle cyfarfu â Dewi; dilynodd Ddyfrig yn esgob, sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, a Llandeilo Fawr a Phenalun; yn 549, ym mlynyddoedd y pla, aeth i Dol gyda mintai fach o fynachod, aros tua saith mlynedd ac ymuno â Samson; bu farw yn Llandeilo Fawr tua 560, ar 9 Chwefror; trodd ei gorff yn dri chorff unfath, a hawliwyd gan Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; ei feddrod yn Llandaf, lle cedwir ei benglog mewn creirfa; nawddsant Caerdydd, gydag o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yn ei enw; enwyd Landeleau a Saint-Thélo yn Llydaw ar ei ôl.
Ef yw nawddsant Caerdydd, ac mae o leiaf bump ar hugain o eglwysi ac ysgolion yn dwyn ei enw.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 500 i tua 560; ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder a chyfaill Dewi yn ôl y sôn; astudiodd dan Ddyfrig ac mewn ysgol dan Beulin, lle cyfarfu â Dewi; dilynodd Ddyfrig yn esgob, sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, a Llandeilo Fawr a Phenalun; yn 549, ym mlynyddoedd y pla, aeth i Dol gyda mintai fach o fynachod, aros tua saith mlynedd ac ymuno â Samson; bu farw yn Llandeilo Fawr tua 560, ar 9 Chwefror; trodd ei gorff yn dri chorff unfath, a hawliwyd gan Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; ei feddrod yn Llandaf, lle cedwir ei benglog mewn creirfa; nawddsant Caerdydd, gydag o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yn ei enw; enwyd Landeleau a Saint-Thélo yn Llydaw ar ei ôl.
Y dyst cynharaf i Deilo yw Efengylau Sant Chad, a fu gynt yn Llandaf ac sydd heddiw yng Nghaerlwytgoed. Mae nodiadau ar ei ymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr, ac mae’n debyg mai Llyfr Teilo oedd enw cyntaf y llyfr ei hun.FfynonellauTeilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.Teilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl. Daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942.FfynhonnellTeilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.
Fe’i gelwir hefyd yn Eliud, ac yn Llydaweg yn Teliau neu Telo, a dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.
Wedi’i ddysgu gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, daeth yn gydymaith agos i Ddewi, a gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw, lle sefydlodd Dewi ei abaty. Gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno. Gyda’i gilydd, aeth Teilo a Dewi â’r ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Gwent a ffin Henffordd.FfynhonnellTeilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.
Ar y ffordd i Lydaw aeth ei gwmni drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint. Yn Dol, gelwir y perllannau a blannodd Teilo a Samson yn berllannau Teilo a Samson o hyd.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth. Dywed y Fuchedd i’r Brenin Budic o Lydaw ofyn iddo drechu draig asgellog, ac i Deilo ei dofi a’i chlymu wrth graig yn y môr. Arhosodd saith mlynedd a saith mis.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno. Enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl, ac yn Dol cedwir ei ŵyl ar 29 Tachwedd.FfynonellauTeilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.Saint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth. Trysorir creiriau’r sant yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo, ac mae enwau lleoedd Kernev yn dangos mor gryf y’i hanrhydeddid yno gynt.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.
O 1480 hyd 1658 roedd ei benglog gan deulu Mathew, ac am ganrifoedd fe’i cadwyd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro cyn iddo ddod adref i Landaf.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl. Fe’i dangosir yn aml yn marchogaeth carw.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth. Mae eglwys Teilo bellach yn sefyll yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan, a phob blwyddyn mae Llandeilo yn cynnal Gŵyl y Ddau Sant, o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.FfynonellauTeilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.Saint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.
Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)
Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:· Buchedd Padarn, tua 1120)
Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.