Cunedda Wledig
Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.
Cunedda Wledig
fl. c. 469
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Roedd Riothamus yn frenin ar y Brythoniaid a groesodd y môr i berfedd Gâl tua’r flwyddyn 469 gyda byddin o ddeuddeng mil o wŷr, i sefyll gyda Rhufain yn erbyn y Fisigothiaid. Ef yw’r brenin cyntaf ar y Brythoniaid ar ôl y Rhufeiniaid y cofnodwyd ei weithredoedd yn ystod ei oes ei hun, gan hanesydd Gothig, esgob Ffrancaidd a bardd Rhufeinig a ysgrifennodd ato fel cyfaill.FfynonellauRiothamus ↗Wikipedia (Saesneg)Riothamus, hefyd Riutimus neu Riotimus, arweinydd Brythonig tua 470 OC a ymladdodd yn erbyn y Gothiaid mewn cynghrair â’r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol; geilw Jordanes ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; ffurf Ladin yw’r enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’, ‘y Brenhinolaf’, a oroesodd yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg Diweddar, a Riatam yn Hen Lydaweg; nid yw’n glir ai o Brydain ei hun neu o Armorica, a oedd yn derbyn llawer o ymsefydlwyr Brythonig, y daeth ei Frythoniaid; mae Riatam fab Deroch II yn ymddangos ymhlith tywysogion Domnonée ym mucheddau seintiau Llydaw, gŵr diweddarach yn ôl pob tebyg; ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, ato i ofyn ei farn dros ‘ŵr distadl a gostyngedig’, a soniodd am ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’; gwelodd C. E. V. Nixon yn y llythyr fod Armorica’n dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain wanhau; Jordanes, Getica XLV: gofynnodd yr ymerawdwr Anthemius i’r Brythoniaid am gymorth, a daeth ‘eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau’; daeth Euric yn ei erbyn â byddin aneirif ac wedi ymladd hir trechodd ef cyn i’r Rhufeiniaid ymuno ag ef, ac aeth at y Bwrgwyniaid, cynghreiriaid Rhufain bryd hynny; mae llythyr Sidonius at Vincentius, tua 468, yn sôn am lythyr a ddaliwyd gan y rhaglaw Arvandus yn annog Euric i ymosod ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’; Gregori o Tours, Hanesion II.18: ‘Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges gan y Gothiaid, a lladdwyd llawer ym mhentref Déols’.Riothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
| Pryd | Tua 469 |
|---|---|
| Enw | Rigotamos, y Brenhinolaf |
| Yn Gymraeg | Riatav, Rhiadaf |
| Byddin | Deuddeng mil o wŷr |
| Ymladdodd yn | Berry, o gwmpas Bourges |
Sillafiad Lladin yw ei enw o’r Frythoneg Rigotamos, sy’n golygu’r brenin mawr, y brenhinolaf o frenhinoedd. Bu fyw yn iaith ei bobl: yn yr Hen Gymraeg daeth yn Riatav, yn Gymraeg heddiw Rhiadaf, ac yn Hen Lydaweg Riatam. Boed yn enw bedydd neu’n deitl a roddodd ei wŷr iddo, mae’r enw ei hun yn dweud sut y gwelai’r Brythoniaid ef.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia (Saesneg)Riothamus, hefyd Riutimus neu Riotimus, arweinydd Brythonig tua 470 OC a ymladdodd yn erbyn y Gothiaid mewn cynghrair â’r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol; geilw Jordanes ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; ffurf Ladin yw’r enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’, ‘y Brenhinolaf’, a oroesodd yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg Diweddar, a Riatam yn Hen Lydaweg; nid yw’n glir ai o Brydain ei hun neu o Armorica, a oedd yn derbyn llawer o ymsefydlwyr Brythonig, y daeth ei Frythoniaid; mae Riatam fab Deroch II yn ymddangos ymhlith tywysogion Domnonée ym mucheddau seintiau Llydaw, gŵr diweddarach yn ôl pob tebyg; ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, ato i ofyn ei farn dros ‘ŵr distadl a gostyngedig’, a soniodd am ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’; gwelodd C. E. V. Nixon yn y llythyr fod Armorica’n dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain wanhau; Jordanes, Getica XLV: gofynnodd yr ymerawdwr Anthemius i’r Brythoniaid am gymorth, a daeth ‘eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau’; daeth Euric yn ei erbyn â byddin aneirif ac wedi ymladd hir trechodd ef cyn i’r Rhufeiniaid ymuno ag ef, ac aeth at y Bwrgwyniaid, cynghreiriaid Rhufain bryd hynny; mae llythyr Sidonius at Vincentius, tua 468, yn sôn am lythyr a ddaliwyd gan y rhaglaw Arvandus yn annog Euric i ymosod ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’; Gregori o Tours, Hanesion II.18: ‘Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges gan y Gothiaid, a lladdwyd llawer ym mhentref Déols’.
Yn y 460au roedd yr Ymerodraeth Orllewinol yn gwanhau, a deuai ymerawdwyr a mynd. Gwelodd Euric, brenin y Fisigothiaid, ei gyfle a mynd ati i gipio Gâl iddo’i hun. Trodd yr ymerawdwr Anthemius at y Brythoniaid am gymorth. Mae Jordanes, a ysgrifennodd hanes y Gothiaid tua 551, yn adrodd yr hyn a ddigwyddodd: ‘Daeth eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau.’ Felly daeth y Brythoniaid dros y môr a gorymdeithio i’r tir mawr i’r wlad o gwmpas Bourges, ym mherfedd Gâl.FfynonellauRiothamus ↗Wikipedia (Saesneg)Riothamus, hefyd Riutimus neu Riotimus, arweinydd Brythonig tua 470 OC a ymladdodd yn erbyn y Gothiaid mewn cynghrair â’r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol; geilw Jordanes ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; ffurf Ladin yw’r enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’, ‘y Brenhinolaf’, a oroesodd yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg Diweddar, a Riatam yn Hen Lydaweg; nid yw’n glir ai o Brydain ei hun neu o Armorica, a oedd yn derbyn llawer o ymsefydlwyr Brythonig, y daeth ei Frythoniaid; mae Riatam fab Deroch II yn ymddangos ymhlith tywysogion Domnonée ym mucheddau seintiau Llydaw, gŵr diweddarach yn ôl pob tebyg; ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, ato i ofyn ei farn dros ‘ŵr distadl a gostyngedig’, a soniodd am ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’; gwelodd C. E. V. Nixon yn y llythyr fod Armorica’n dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain wanhau; Jordanes, Getica XLV: gofynnodd yr ymerawdwr Anthemius i’r Brythoniaid am gymorth, a daeth ‘eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau’; daeth Euric yn ei erbyn â byddin aneirif ac wedi ymladd hir trechodd ef cyn i’r Rhufeiniaid ymuno ag ef, ac aeth at y Bwrgwyniaid, cynghreiriaid Rhufain bryd hynny; mae llythyr Sidonius at Vincentius, tua 468, yn sôn am lythyr a ddaliwyd gan y rhaglaw Arvandus yn annog Euric i ymosod ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’; Gregori o Tours, Hanesion II.18: ‘Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges gan y Gothiaid, a lladdwyd llawer ym mhentref Déols’.Riothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Gwyddai’r Gothiaid pwy oedd raid iddynt ei ofni. Mewn llythyr tua 468 mae Sidonius Apollinaris yn sôn am lythyr a ddaliwyd ar ei ffordd at Euric, a anogai’r brenin Gothig i ymosod yn gyntaf oll ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’. Daeth Euric yn erbyn Riothamus â byddin enfawr cyn i’r Rhufeiniaid allu ymuno ag ef, ac wedi ymladd hir trechwyd y Brythoniaid. Cofiai Gregori o Tours iddynt gael eu gyrru o Bourges, a llawer ohonynt yn syrthio ym mhentref Déols. Arweiniodd Riothamus y gwŷr a oedd ganddo ar ôl at y Bwrgwyniaid, a oedd bryd hynny’n gynghreiriaid i Rufain.FfynonellauRiothamus ↗Wikipedia (Saesneg)Riothamus, hefyd Riutimus neu Riotimus, arweinydd Brythonig tua 470 OC a ymladdodd yn erbyn y Gothiaid mewn cynghrair â’r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol; geilw Jordanes ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; ffurf Ladin yw’r enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’, ‘y Brenhinolaf’, a oroesodd yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg Diweddar, a Riatam yn Hen Lydaweg; nid yw’n glir ai o Brydain ei hun neu o Armorica, a oedd yn derbyn llawer o ymsefydlwyr Brythonig, y daeth ei Frythoniaid; mae Riatam fab Deroch II yn ymddangos ymhlith tywysogion Domnonée ym mucheddau seintiau Llydaw, gŵr diweddarach yn ôl pob tebyg; ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, ato i ofyn ei farn dros ‘ŵr distadl a gostyngedig’, a soniodd am ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’; gwelodd C. E. V. Nixon yn y llythyr fod Armorica’n dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain wanhau; Jordanes, Getica XLV: gofynnodd yr ymerawdwr Anthemius i’r Brythoniaid am gymorth, a daeth ‘eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau’; daeth Euric yn ei erbyn â byddin aneirif ac wedi ymladd hir trechodd ef cyn i’r Rhufeiniaid ymuno ag ef, ac aeth at y Bwrgwyniaid, cynghreiriaid Rhufain bryd hynny; mae llythyr Sidonius at Vincentius, tua 468, yn sôn am lythyr a ddaliwyd gan y rhaglaw Arvandus yn annog Euric i ymosod ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’; Gregori o Tours, Hanesion II.18: ‘Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges gan y Gothiaid, a lladdwyd llawer ym mhentref Déols’.Riothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Mae un llythyr ato wedi goroesi, oddi wrth Sidonius Apollinaris, bardd ac esgob Clermont, sy’n dechrau ‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus, cyfarchion’. Mae’n gofyn i’r brenin wrando achos ‘gŵr distadl a gostyngedig’ o’i ardal a’i farnu’n deg, ac mae’n canmol ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’. Mae’r llythyr yn dangos brenin y Brythoniaid yn cynnal llys yng Ngâl, wedi’i anrhydeddu gan lenor Rhufeinig mwyaf yr oes, ac yn cael ei drystio i wneud cyfiawnder â gŵr tlawd. Mae un hanesydd wedi darllen ynddo fod tiroedd y Brythoniaid yn Armorica yn dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain bylu.FfynonellauRiothamus ↗Wikipedia (Saesneg)Riothamus, hefyd Riutimus neu Riotimus, arweinydd Brythonig tua 470 OC a ymladdodd yn erbyn y Gothiaid mewn cynghrair â’r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol; geilw Jordanes ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; ffurf Ladin yw’r enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’, ‘y Brenhinolaf’, a oroesodd yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg Diweddar, a Riatam yn Hen Lydaweg; nid yw’n glir ai o Brydain ei hun neu o Armorica, a oedd yn derbyn llawer o ymsefydlwyr Brythonig, y daeth ei Frythoniaid; mae Riatam fab Deroch II yn ymddangos ymhlith tywysogion Domnonée ym mucheddau seintiau Llydaw, gŵr diweddarach yn ôl pob tebyg; ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, ato i ofyn ei farn dros ‘ŵr distadl a gostyngedig’, a soniodd am ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’; gwelodd C. E. V. Nixon yn y llythyr fod Armorica’n dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain wanhau; Jordanes, Getica XLV: gofynnodd yr ymerawdwr Anthemius i’r Brythoniaid am gymorth, a daeth ‘eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau’; daeth Euric yn ei erbyn â byddin aneirif ac wedi ymladd hir trechodd ef cyn i’r Rhufeiniaid ymuno ag ef, ac aeth at y Bwrgwyniaid, cynghreiriaid Rhufain bryd hynny; mae llythyr Sidonius at Vincentius, tua 468, yn sôn am lythyr a ddaliwyd gan y rhaglaw Arvandus yn annog Euric i ymosod ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’; Gregori o Tours, Hanesion II.18: ‘Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges gan y Gothiaid, a lladdwyd llawer ym mhentref Déols’.Riothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Nid yw’r ffynonellau’n dweud ble’r oedd ei deyrnas. Efallai i’w wŷr hwylio o Brydain ei hun, neu o’r Brythoniaid a oedd eisoes wedi ymsefydlu yn Armorica, y wlad a oedd yn dod yn Llydaw. Y naill ffordd neu’r llall, Brythoniaid oeddynt, o’r un gwaed a’r un iaith ar ddwy ochr y môr. Mae cofnodion seintiau Llydaw yn cofio Riatam diweddarach ymhlith rheolwyr Domnonée, y wlad yn Llydaw a enwyd ar ôl Dumnonia ym Mhrydain, felly roedd enw’r Brenhinolaf yn dal i gael ei roi ymhlith Brythoniaid Llydaw genedlaethau ar ei ôl.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia (Saesneg)Riothamus, hefyd Riutimus neu Riotimus, arweinydd Brythonig tua 470 OC a ymladdodd yn erbyn y Gothiaid mewn cynghrair â’r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol; geilw Jordanes ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; ffurf Ladin yw’r enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’, ‘y Brenhinolaf’, a oroesodd yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg Diweddar, a Riatam yn Hen Lydaweg; nid yw’n glir ai o Brydain ei hun neu o Armorica, a oedd yn derbyn llawer o ymsefydlwyr Brythonig, y daeth ei Frythoniaid; mae Riatam fab Deroch II yn ymddangos ymhlith tywysogion Domnonée ym mucheddau seintiau Llydaw, gŵr diweddarach yn ôl pob tebyg; ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, ato i ofyn ei farn dros ‘ŵr distadl a gostyngedig’, a soniodd am ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’; gwelodd C. E. V. Nixon yn y llythyr fod Armorica’n dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain wanhau; Jordanes, Getica XLV: gofynnodd yr ymerawdwr Anthemius i’r Brythoniaid am gymorth, a daeth ‘eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau’; daeth Euric yn ei erbyn â byddin aneirif ac wedi ymladd hir trechodd ef cyn i’r Rhufeiniaid ymuno ag ef, ac aeth at y Bwrgwyniaid, cynghreiriaid Rhufain bryd hynny; mae llythyr Sidonius at Vincentius, tua 468, yn sôn am lythyr a ddaliwyd gan y rhaglaw Arvandus yn annog Euric i ymosod ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’; Gregori o Tours, Hanesion II.18: ‘Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges gan y Gothiaid, a lladdwyd llawer ym mhentref Déols’.
Ffynonellau a darllen pellach
Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.
Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i ÂlY brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.
Cunedda WledigY brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.
Brychan BrycheiniogMerch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.
Santes DwynwenBrython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.
Padrig SantYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf