Siôn Dafydd Rhys
Meddyg a gramadegydd (wedi’i gofnodi)Meddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.
Siôn Dafydd Rhys

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
1592
Mae Siôn Dafydd Rhys, meddyg a fu’n astudio yn yr Eidal, yn cyhoeddi gramadeg Lladin mawr o’r Gymraeg i ddangos cyfoeth yr iaith i ysgolheigion ledled Ewrop.
Llun: Wynebddalen gramadeg Siôn Dafydd Rhys, 1592 · Siôn Dafydd Rhys, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 1592 cyhoeddodd Siôn Dafydd Rhys ramadeg mawr o’r Gymraeg wedi’i ysgrifennu mewn Lladin, Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta. Ysgrifennodd ef mewn Lladin fel y gallai ysgolheigion Ewrop ddysgu am yr iaith Gymraeg a chelfyddyd ei beirdd.FfynhonnellRhys, John David (Siôn Dafydd Rhys, 1534–1609?), physician and grammarian ↗Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed yn Llanfaethlu, Môn, o deulu cyffredin; bu yng Ngholeg Christ Church, Rhydychen, aeth i’r Cyfandir tua 1555 a dod yn aelod o Brifysgol Siena, lle graddiodd yn feddyg; bu’n athro mewn ysgol yn Pistoia ac argraffodd De Italica Pronunciatione yn Padua yn 1569, at ddefnydd Cymry yn yr Eidal yn ôl pob tebyg; yn ôl yng Nghymru erbyn 1579, yn feddyg yng Nghaerdydd erbyn 1583, ymsefydlodd yng Nghlun Hir ym Mrycheiniog; ysgrifennwyd ei Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta (1592), a dalwyd amdano gan Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd, mewn Lladin i wneud yr iaith Gymraeg a thraddodiad y beirdd yn hysbys y tu hwnt i Gymru; ochr yn ochr â’r gramadeg mae ynddo drafodaeth hir ar gerdd dafod, llawer ohoni o ddosbarthiadau’r beirdd, a gwybodaeth na cheir mohoni yn unman arall.
| Cyhoeddwyd | 1592 |
|---|---|
| Talwyd gan | Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd |
| Iaith | Lladin |
Ganed ef yn 1534 yn Llanfaethlu ym Môn, o deulu cyffredin. Wedi Christ Church, Rhydychen, aeth i’r Cyfandir tua 1555 a graddio’n feddyg ym Mhrifysgol Siena. Bu’n athro mewn ysgol yn Pistoia, ac yn Padua yn 1569 argraffodd lyfr ar ynganu’r Eidaleg, i Gymry yn yr Eidal yn ôl pob tebyg.FfynhonnellRhys, John David (Siôn Dafydd Rhys, 1534–1609?), physician and grammarian ↗Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed yn Llanfaethlu, Môn, o deulu cyffredin; bu yng Ngholeg Christ Church, Rhydychen, aeth i’r Cyfandir tua 1555 a dod yn aelod o Brifysgol Siena, lle graddiodd yn feddyg; bu’n athro mewn ysgol yn Pistoia ac argraffodd De Italica Pronunciatione yn Padua yn 1569, at ddefnydd Cymry yn yr Eidal yn ôl pob tebyg; yn ôl yng Nghymru erbyn 1579, yn feddyg yng Nghaerdydd erbyn 1583, ymsefydlodd yng Nghlun Hir ym Mrycheiniog; ysgrifennwyd ei Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta (1592), a dalwyd amdano gan Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd, mewn Lladin i wneud yr iaith Gymraeg a thraddodiad y beirdd yn hysbys y tu hwnt i Gymru; ochr yn ochr â’r gramadeg mae ynddo drafodaeth hir ar gerdd dafod, llawer ohoni o ddosbarthiadau’r beirdd, a gwybodaeth na cheir mohoni yn unman arall.

Yn ôl yng Nghymru, bu’n feddyg yng Nghaerdydd ac yn ddiweddarach ymsefydlodd yng Nghlun Hir ym Mrycheiniog. Talodd Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd am argraffu ei ramadeg.FfynhonnellRhys, John David (Siôn Dafydd Rhys, 1534–1609?), physician and grammarian ↗Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed yn Llanfaethlu, Môn, o deulu cyffredin; bu yng Ngholeg Christ Church, Rhydychen, aeth i’r Cyfandir tua 1555 a dod yn aelod o Brifysgol Siena, lle graddiodd yn feddyg; bu’n athro mewn ysgol yn Pistoia ac argraffodd De Italica Pronunciatione yn Padua yn 1569, at ddefnydd Cymry yn yr Eidal yn ôl pob tebyg; yn ôl yng Nghymru erbyn 1579, yn feddyg yng Nghaerdydd erbyn 1583, ymsefydlodd yng Nghlun Hir ym Mrycheiniog; ysgrifennwyd ei Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta (1592), a dalwyd amdano gan Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd, mewn Lladin i wneud yr iaith Gymraeg a thraddodiad y beirdd yn hysbys y tu hwnt i Gymru; ochr yn ochr â’r gramadeg mae ynddo drafodaeth hir ar gerdd dafod, llawer ohoni o ddosbarthiadau’r beirdd, a gwybodaeth na cheir mohoni yn unman arall.
Ochr yn ochr â’r gramadeg mae’r llyfr yn cynnwys astudiaeth hir o gerdd dafod, rheolau’r mesurau caeth, wedi’i thynnu o ddosbarthiadau’r beirdd. Mae’n cadw gwybodaeth na cheir mohoni yn unman arall.FfynhonnellRhys, John David (Siôn Dafydd Rhys, 1534–1609?), physician and grammarian ↗Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed yn Llanfaethlu, Môn, o deulu cyffredin; bu yng Ngholeg Christ Church, Rhydychen, aeth i’r Cyfandir tua 1555 a dod yn aelod o Brifysgol Siena, lle graddiodd yn feddyg; bu’n athro mewn ysgol yn Pistoia ac argraffodd De Italica Pronunciatione yn Padua yn 1569, at ddefnydd Cymry yn yr Eidal yn ôl pob tebyg; yn ôl yng Nghymru erbyn 1579, yn feddyg yng Nghaerdydd erbyn 1583, ymsefydlodd yng Nghlun Hir ym Mrycheiniog; ysgrifennwyd ei Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta (1592), a dalwyd amdano gan Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd, mewn Lladin i wneud yr iaith Gymraeg a thraddodiad y beirdd yn hysbys y tu hwnt i Gymru; ochr yn ochr â’r gramadeg mae ynddo drafodaeth hir ar gerdd dafod, llawer ohoni o ddosbarthiadau’r beirdd, a gwybodaeth na cheir mohoni yn unman arall.

Ffynonellau a darllen pellach
Meddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.
Siôn Dafydd RhysMae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.
Mordaith Madog mewn printMae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.
Y Beibl CymraegMae Thomas Button o Lwyneliddon yn hwylio i Fae Hudson i chwilio am Fwlch y Gogledd-orllewin ac yn gaeafu yn aber afon a enwodd yn Nelson.
Thomas Button ym Mae HudsonMae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.
Yr Afon NewyddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf