Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Teilo Sant

Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125) Sefydlydd Llandeilo Oes y Seintiau Saint a ffydd
★ Y Cymro cyntaf Y rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi, yn llyfr efengylau ei eglwys
Teilo Sant yn Eglwys y Drindod Sanctaidd, y Fenni
Teilo Sant yn Eglwys y Drindod Sanctaidd, y Fenni · Llun: Wikimedia Commons · Gwenddwr, CC BY-SA 3.0

Teilo oedd un o saint mawr de Cymru, cyfaill a chydymaith Dewi Sant, sylfaenydd Llandeilo Fawr ac eglwys gyntaf Llandaf, a nawddsant Caerdydd. Pan ddaeth y Fad Felen arweiniodd ei bobl i Lydaw a’u dwyn adref eto, a chymaint oedd y cariad ato nes i dair eglwys hawlio ei gorff pan fu farw.

Bu fywTua 500 hyd tua 560
GanedPenalun, ger Dinbych-y-pysgod
Ei eglwysiLlandeilo Fawr a Llandaf
Gelwir hefydEliud; Telo yn Llydaw
Dydd gŵyl9 Chwefror

Ei eni ym Mhenalun#

Ganed Teilo tua’r flwyddyn 500 ym Mhenalun, ger Dinbych-y-pysgod yn ne Penfro. Enwir ei dad fel arfer yn Ensig ap Hydwn, o Geredigion, a’i chwaer Anowed oedd mam y saint Ismael ac Euddogwy. Fe’i dysgwyd yn gyntaf gan Ddyfrig, athro mawr y de-ddwyrain, ac yna gan Beulin yn ei ysgol yng ngorllewin Cymru, lle cyfarfu â Dewi a dod yn gyfaill agos iddo.

Gyda Dewi a Phadarn#

Gweithiodd Teilo a Dewi ochr yn ochr. Gyda’i gymdeithion Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw, lle sefydlodd Dewi ei abaty, ac mae’r Fuchedd yn adrodd i Deilo, Dewi a Phadarn deithio gyda’i gilydd ar bererindod i Gaersalem. Gyda’i gilydd cariasant y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Gwent a gororau Henffordd, y tiroedd lle bu Dyfrig, Cadog ac Illtud yn gweithio o’u blaen.

Llandeilo Fawr a Llandaf#

Ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr, ar lannau Tywi. Sefydlodd Teilo hefyd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, lle bu’n bennaeth ar ysgol o fynaich ac yn olynydd i Ddyfrig fel esgob dros Glywysing a Gwent, a sefydlodd dŷ yn ei fan geni, Penalun. Mae’r cofnod hynaf amdano, yn ymylon Efengylau Sant Chad, a gedwid unwaith yn Llandaf, yn dangos ei fod dri chan mlynedd wedi ei farw yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd Llandeilo Fawr.

Saith mlynedd yn Llydaw#

Yn y 540au ysgubodd y Fad Felen drwy Brydain. Yn 549 cychwynnodd Teilo gyda mintai o fynaich a dilynwyr, gan fynd drwy Gernyw, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, i Dol yn Llydaw, at ei hen gyfaill Samson. Yno y bu am saith mlynedd a saith mis, a gelwir y perllannau a blannodd ef a Samson hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson. Dywed stori Llydaw i’r Brenin Budic ofyn iddo ddelio â draig asgellog a flinai’r wlad, a dofodd Teilo hi a’i chlymu wrth graig yn y môr.

Tri chorff#

Daeth adref i Gymru a bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror, tua 560. Erbyn hynny roedd yn un o wŷr anwylaf Cymru, ac roedd tair eglwys, Llandaf, Llandeilo Fawr a Phenalun, yr un am gael ei gorff. Yn ôl y stori, erbyn y bore roedd tri chorff, un i bob un. Mae ei feddrod i’r dde o’r brif allor yn Llandaf, ac mae ei benglog, a gadwyd am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog a chan deulu Mathew, mewn creirfa yn yr eglwys gadeiriol.

Nawddsant Caerdydd#

Mae o leiaf bump ar hugain o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint yn dwyn ei enw, o Landeloy a Llandeilo Bertholau i eglwys Teilo Sant sydd bellach yn sefyll yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan. Yn Llydaw, lle dangosir ef yn aml yn marchogaeth carw, mae tri phentref yn dwyn ei enw: Landeleau, Landêliau a Saint-Thélo. Ef yw nawddsant Caerdydd.

Ei ŵyl#

Mae ei ŵyl ar 9 Chwefror yng Nghymru. Yn Llandeilo cadwodd ei ffair yr hen ddyddiad, 20 Chwefror yn y calendr newydd, a heddiw mae’r dref yn cynnal Gŵyl y Ddau Sant er anrhydedd i Deilo a Dewi, o 22 Chwefror hyd Ddydd Gŵyl Dewi.

Ar y llinell amser

  1. Teilo o Landeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

    Teilo o Landeilo
  2. Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)

    Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

    Cymraeg ysgrifenedig cynnar

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf