Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Teilo oedd un o saint mawr de Cymru, cyfaill a chydymaith Dewi Sant, sylfaenydd Llandeilo Fawr ac eglwys gyntaf Llandaf, a nawddsant Caerdydd. Pan ddaeth y Fad Felen arweiniodd ei bobl i Lydaw a’u dwyn adref eto, a chymaint oedd y cariad ato nes i dair eglwys hawlio ei gorff pan fu farw.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.Teilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.
Ganed Teilo tua’r flwyddyn 500 ym Mhenalun, ger Dinbych-y-pysgod yn ne Penfro. Enwir ei dad fel arfer yn Ensig ap Hydwn, o Geredigion, a’i chwaer Anowed oedd mam y saint Ismael ac Euddogwy. Fe’i dysgwyd yn gyntaf gan Ddyfrig, athro mawr y de-ddwyrain, ac yna gan Beulin yn ei ysgol yng ngorllewin Cymru, lle cyfarfu â Dewi a dod yn gyfaill agos iddo.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.
Gweithiodd Teilo a Dewi ochr yn ochr. Gyda’i gymdeithion Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw, lle sefydlodd Dewi ei abaty, ac mae’r Fuchedd yn adrodd i Deilo, Dewi a Phadarn deithio gyda’i gilydd ar bererindod i Gaersalem. Gyda’i gilydd cariasant y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Gwent a gororau Henffordd, y tiroedd lle bu Dyfrig, Cadog ac Illtud yn gweithio o’u blaen.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.
Ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr, ar lannau Tywi. Sefydlodd Teilo hefyd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, lle bu’n bennaeth ar ysgol o fynaich ac yn olynydd i Ddyfrig fel esgob dros Glywysing a Gwent, a sefydlodd dŷ yn ei fan geni, Penalun. Mae’r cofnod hynaf amdano, yn ymylon Efengylau Sant Chad, a gedwid unwaith yn Llandaf, yn dangos ei fod dri chan mlynedd wedi ei farw yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd Llandeilo Fawr.FfynonellauTeilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.Saint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.
Yn y 540au ysgubodd y Fad Felen drwy Brydain. Yn 549 cychwynnodd Teilo gyda mintai o fynaich a dilynwyr, gan fynd drwy Gernyw, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, i Dol yn Llydaw, at ei hen gyfaill Samson. Yno y bu am saith mlynedd a saith mis, a gelwir y perllannau a blannodd ef a Samson hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson. Dywed stori Llydaw i’r Brenin Budic ofyn iddo ddelio â draig asgellog a flinai’r wlad, a dofodd Teilo hi a’i chlymu wrth graig yn y môr.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno.
Daeth adref i Gymru a bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror, tua 560. Erbyn hynny roedd yn un o wŷr anwylaf Cymru, ac roedd tair eglwys, Llandaf, Llandeilo Fawr a Phenalun, yr un am gael ei gorff. Yn ôl y stori, erbyn y bore roedd tri chorff, un i bob un. Mae ei feddrod i’r dde o’r brif allor yn Llandaf, ac mae ei benglog, a gadwyd am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog a chan deulu Mathew, mewn creirfa yn yr eglwys gadeiriol.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.
Mae o leiaf bump ar hugain o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint yn dwyn ei enw, o Landeloy a Llandeilo Bertholau i eglwys Teilo Sant sydd bellach yn sefyll yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan. Yn Llydaw, lle dangosir ef yn aml yn marchogaeth carw, mae tri phentref yn dwyn ei enw: Landeleau, Landêliau a Saint-Thélo. Ef yw nawddsant Caerdydd.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Teilo ↗Wicipedia CymraegUn o brif seintiau’r eglwys gynnar yng Nghymru; dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion; cyfoeswr i Ddewi, gyda thraddodiad iddo fod ar bererindod i Gaersalem gydag ef; mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro; mae Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn ‘Llyfr Teilo’ yn ôl pob tebyg, yn dangos ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr wythfed a’r nawfed ganrif; ei brif sefydliad oedd y clas yn Llandeilo Fawr; dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae eglwys a gysegrwyd iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan; gŵyl 9 Chwefror; enwyd pum plwyf yn Llydaw ar ei ôl.
Mae ei ŵyl ar 9 Chwefror yng Nghymru. Yn Llandeilo cadwodd ei ffair yr hen ddyddiad, 20 Chwefror yn y calendr newydd, a heddiw mae’r dref yn cynnal Gŵyl y Ddau Sant er anrhydedd i Deilo a Dewi, o 22 Chwefror hyd Ddydd Gŵyl Dewi.FfynhonnellSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.