Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 630 OC

Tewdrig yn Nhyndyrn

Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

Llun: Marw Tewdrig: darlun o’r cerflun gan J. Evan Thomas, 1852. · Unknown engraver, after J. Evan Thomas, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 630 OCOes y SeintiauAbaty TyndyrnAr y llinell amser (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)
Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd Tewdrig, brenin Glywysing, wedi rhoi ei goron i’w fab Meurig a mynd i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Saeson, gadawodd ei weddïau ac arwain ei bobl unwaith eto. Enillasant y dydd, ond clwyfwyd Tewdrig i farwolaeth.

PrydDiwedd y 500au neu ddechrau’r 600au; mae’r llinell amser yn ei rhoi yn 630
BleRhyd Tyndyrn; Mathern
Dydd gŵyl1 Ebrill

Y brenin a ddaeth yn ôl#

Adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf, o’r 1100au. Daeth Tewdrig ap Teithfallt yn ôl i arwain yr amddiffyn, ac ennill wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati, ac ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain.

Wrth farw, gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni, ond bu farw ym Mathern. Yno cododd ei fab Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig, Mathern heddiw.

Eglwys Sant Tewdrig ym Mathern, Merthyr Tewdrig, lle claddodd ei fab Meurig ef.
Eglwys Sant Tewdrig ym Mathern, Merthyr Tewdrig, lle claddodd ei fab Meurig ef. · Llun: Brassknocker, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yr arch ym Mathern#

Yn 1615 ysgrifennodd yr Esgob Francis Godwin i arch garreg gael ei chanfod wrth yr allor ym Mathern, a phenglog ynddi â chlwyf mawr. Anrhydeddir Tewdrig yn ferthyr ac yn sant, a’i eglwys ym Mathern yw ei greirfa.

Drwy Feurig ef oedd cyndad brenhinoedd Glywysing a Gwent, ac mae traddodiad Cymru yn dal mai Arthur, Athrwys ap Meurig, oedd ei ŵyr.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  2. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr
  3. Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

    Cadwallon yn trechu Northumbria
  4. Melangell ym Mhennant (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

    Yn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.

    Melangell ym Mhennant

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf