Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1157
Mae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.
Llun: Byddin Harri wedi’i dal mewn bwlch yng Nghymru yn Ewlo, fel y’i tynnwyd gan Frank Gillett. · Edward Frank Gillett, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yng Ngorffennaf 1157 ymdeithiodd Harri II i Wynedd gyda byddin fawr. Yng nghoed Ewlo, roedd meibion Owain Gwynedd yn aros.FfynhonnellBattle of Ewloe ↗Wikipedia (Saesneg)Gorffennaf 1157, ger Ewlo yn Sir y Fflint; anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a daliwyd ef mewn cudd-ymosodiad gan feibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan; lladdwyd Eustace fitz John, cwnstabl Caer; gollyngodd Harri o Essex faner y brenin a thybiodd rhai fod y brenin wedi syrthio; gwelai llawer o groniclwyr hyn yn fethiant i Harri; wedyn ildiodd Owain Degeingl ac adfer tiroedd Cadwaladr; glaniodd llynges Harri ym Môn a’i threchu; dadorchuddiwyd plac yn 2008.
| Pryd | Gorffennaf 1157 |
|---|---|
| Ble | Ewlo, yn Sir y Fflint heddiw |
| Arweinwyr Cymru | Dafydd a Chynan, meibion Owain Gwynedd |
Anfonodd Harri lu ysgafnach drwy goed Penarlâg. Ymosododd Dafydd a Chynan arno. Ymhlith y meirw roedd Eustace fitz John, cwnstabl Caer.FfynhonnellBattle of Ewloe ↗Wikipedia (Saesneg)Gorffennaf 1157, ger Ewlo yn Sir y Fflint; anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a daliwyd ef mewn cudd-ymosodiad gan feibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan; lladdwyd Eustace fitz John, cwnstabl Caer; gollyngodd Harri o Essex faner y brenin a thybiodd rhai fod y brenin wedi syrthio; gwelai llawer o groniclwyr hyn yn fethiant i Harri; wedyn ildiodd Owain Degeingl ac adfer tiroedd Cadwaladr; glaniodd llynges Harri ym Môn a’i threchu; dadorchuddiwyd plac yn 2008.
Gollyngodd Harri o Essex faner y brenin, a thybiodd rhai fod y brenin ei hun wedi’i ladd. Gwelai llawer o groniclwyr y dydd yn fethiant i Harri. Trechwyd llynges y brenin ym Môn hefyd.FfynhonnellBattle of Ewloe ↗Wikipedia (Saesneg)Gorffennaf 1157, ger Ewlo yn Sir y Fflint; anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a daliwyd ef mewn cudd-ymosodiad gan feibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan; lladdwyd Eustace fitz John, cwnstabl Caer; gollyngodd Harri o Essex faner y brenin a thybiodd rhai fod y brenin wedi syrthio; gwelai llawer o groniclwyr hyn yn fethiant i Harri; wedyn ildiodd Owain Degeingl ac adfer tiroedd Cadwaladr; glaniodd llynges Harri ym Môn a’i threchu; dadorchuddiwyd plac yn 2008.
Dadorchuddiwyd plac i’r frwydr yn Ewlo yn 2008.FfynhonnellBattle of Ewloe ↗Wikipedia (Saesneg)Gorffennaf 1157, ger Ewlo yn Sir y Fflint; anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a daliwyd ef mewn cudd-ymosodiad gan feibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan; lladdwyd Eustace fitz John, cwnstabl Caer; gollyngodd Harri o Essex faner y brenin a thybiodd rhai fod y brenin wedi syrthio; gwelai llawer o groniclwyr hyn yn fethiant i Harri; wedyn ildiodd Owain Degeingl ac adfer tiroedd Cadwaladr; glaniodd llynges Harri ym Môn a’i threchu; dadorchuddiwyd plac yn 2008.

Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddMae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Yr Arglwydd RhysDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Troi Harri’r Ail yn ôlYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf