Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1165
Mae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Llun: Crib y Berwyn, lle gyrrodd gwynt a glaw fyddin Harri II yn ôl yn 1165. · Stemonitis, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn haf 1165 casglodd Harri II fyddin enfawr yn Amwythig i lethu’r Cymry. Am unwaith, safodd tywysogion Cymru gyda’i gilydd dan y brenin Owain Gwynedd.FfynonellauBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
| Pryd | Haf 1165 |
|---|---|
| Ble | Corwen, Dyffryn Ceiriog a’r Berwyn |
| Y Cymry | Owain Gwynedd, yr Arglwydd Rhys, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch |
Cododd Owain fyddin unedig yng Nghorwen. Gydag ef daeth Rhys ap Gruffudd o’r Deheubarth, Owain Cyfeiliog o dde Powys ac Iorwerth Goch o Fochnant.FfynonellauBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.Owain Cyfeiliog (c. 1130–1197), prince and poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Arglwydd Cyfeiliog o 1149; gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II yn 1165; sefydlu Ystrad Marchell yn 1170; Gerallt yn ei enwi ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb; cerdd yr Hirlas; ymneilltuo i Ystrad Marchell tua 1195 a marw yno yn 1197.
Peri Harri dorri coed Dyffryn Ceiriog. Ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin yno. Cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.
Ar y Berwyn, medd y cronicl, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law. Aeth Harri’n ôl i Amwythig a rhoi’r gorau i’r rhyfel cyn hir.FfynonellauBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.Rhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.

Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.
Y cyrch yng Nghoed EuloDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf