Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

25 Rhagfyr 1176

Yr eisteddfod gyntaf

Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

Llun: Muriau Castell Aberteifi uwchben afon Teifi a hen bont y dref · M J Roscoe, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys ymryson mawr o feirdd a cherddorion yn ei gastell yn Aberteifi. Dyma’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd.

PrydNadolig 1176
BleCastell Aberteifi
GwesteiwrYr Arglwydd Rhys

Galw flwyddyn ymlaen llaw#

Anfonodd Rhys air flwyddyn ynghynt drwy Gymru, Lloegr, yr Alban, Iwerddon a’r ynysoedd eraill.

Castell Aberteifi mewn hen ysgythriad, o gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol.
Castell Aberteifi mewn hen ysgythriad, o gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol. · Llun: J. Greig, CC0, Wikimedia Commons

Dwy gadair#

Roedd dwy gystadleuaeth, i farddoniaeth ac i gerdd, a chadair i bob enillydd. Aeth cadair y beirdd i fardd o Wynedd, a chadair y gerdd i fab Eilon y Crythwr, o lys Rhys ei hun.

Y gair a’r traddodiad#

Daw eisteddfod o eistedd a bod: eistedd gyda’n gilydd. Mae’r ychydig fanylion sydd gennym yn awgrymu efallai nad hon oedd y gyntaf o’i bath.

Pyped anferth yr Arglwydd Rhys yn Eisteddfod Genedlaethol 2026, 850 mlynedd wedi ei eisteddfod ef.
Pyped anferth yr Arglwydd Rhys yn Eisteddfod Genedlaethol 2026, 850 mlynedd wedi ei eisteddfod ef. · Llun: Els Pam Pels, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

850 mlynedd yn ddiweddarach#

Yn 2026 daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i ardal Aberteifi i nodi 850 mlynedd, gyda phyped anferth o’r Arglwydd Rhys.

Cyn ac wedyn

  1. Marw Owain Gwynedd

    Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.

    Marw Owain Gwynedd
  2. Ustus De Cymru

    Mae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.

    Ustus De Cymru
  3. Taith Gerallt

    Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.

    Taith Gerallt
  4. Llywelyn yn ennill yn Aberconwy

    Mae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.

    Llywelyn yn ennill yn Aberconwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf