Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1165
Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Llun: Owain Gwynedd fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · David Powel and Humphrey Llwyd, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn y 1160au ysgrifennodd y brenin Owain Gwynedd at Louis VII o Ffrainc. Mewn un llythyr galwodd ei hun yn Waliarum princeps, Tywysog Cymru. Dyma’r tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl.FfynonellauOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.Prince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
| Pwy | Owain Gwynedd, brenin Gwynedd |
|---|---|
| At | Louis VII, brenin Ffrainc |
| Teitl | Princeps Walliarum, Tywysog Cymru |
Yn ei lythyrau at Louis ysgrifennodd yn gyntaf fel brenin Cymru a brenin y Cymry. Yna cymerodd y teitl newydd.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
Fe’i cymerodd, yn ôl pob tebyg, i hawlio’r lle blaenaf dros reolwyr eraill Cymru.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Defnyddiodd yr Arglwydd Rhys ef mewn dwy siarter. Gwnaeth Llywelyn ap Gruffudd ef yn eiddo iddo’i hun, a chydnabu Harri III ef yn 1267.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Troi Harri’r Ail yn ôlMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonYn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf