Nest ferch Rhys
Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch Rhys

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1169
Mae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Llun: Robert fab Steffan, mab Nest, wedi’i dynnu mewn llawysgrif o lyfr Gerallt Gymro am oresgyn Iwerddon. · Gerald of Wales (manuscript drawing), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ym Mai 1169 hwyliodd Robert fab Steffan, un o feibion Nest ferch Rhys, o dde Cymru i Iwerddon. Dyma laniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd y goncwest Normanaidd ar Iwerddon.FfynonellauRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Nest ferch Rhys a’i hail ŵr Steffan, cwnstabl Aberteifi; fe’i daliwyd yn Nhachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys, nai Nest, a’i ryddhau yn 1168 i fynd i Iwerddon dros frenin Leinster, Diarmait Mac Murchada; ar 1 Mai 1169 glaniodd ger Bae Bannow gyda llu o 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr; syrthiodd Wexford wedi gwarchae a barodd ddau ddiwrnod yn unig, a rhannodd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan; ansicr yw dyddiad ei farw.Nest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
| Glanio | 1 Mai 1169, ger Bae Bannow |
|---|---|
| Gyda | 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr |
| Mam | Nest ferch Rhys |
Bu Robert yn garcharor i’r Arglwydd Rhys, ei gefnder ei hun, ers 1165. Rhyddhaodd Rhys ef yn 1168 er mwyn iddo fynd i helpu Diarmait, brenin Leinster.FfynhonnellRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Nest ferch Rhys a’i hail ŵr Steffan, cwnstabl Aberteifi; fe’i daliwyd yn Nhachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys, nai Nest, a’i ryddhau yn 1168 i fynd i Iwerddon dros frenin Leinster, Diarmait Mac Murchada; ar 1 Mai 1169 glaniodd ger Bae Bannow gyda llu o 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr; syrthiodd Wexford wedi gwarchae a barodd ddau ddiwrnod yn unig, a rhannodd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan; ansicr yw dyddiad ei farw.
Syrthiodd Wexford wedi gwarchae o ddau ddiwrnod yn unig. Rhannodd Robert diroedd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt, mab arall i Nest.FfynonellauRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Nest ferch Rhys a’i hail ŵr Steffan, cwnstabl Aberteifi; fe’i daliwyd yn Nhachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys, nai Nest, a’i ryddhau yn 1168 i fynd i Iwerddon dros frenin Leinster, Diarmait Mac Murchada; ar 1 Mai 1169 glaniodd ger Bae Bannow gyda llu o 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr; syrthiodd Wexford wedi gwarchae a barodd ddau ddiwrnod yn unig, a rhannodd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan; ansicr yw dyddiad ei farw.Maurice FitzGerald, Lord of Llanstephan ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab hynaf Gerallt fab Gwallter a Nest ferch Rhys, tywysoges y Deheubarth; arglwydd Llansteffan; cymerodd ran yng ngoresgyniad Iwerddon yn 1169 a chynorthwyo’i hanner brawd Robert yng ngwarchae Wexford; bu farw yn Wexford ar 1 Medi 1176; disgyn ieirll FitzGerald Kildare a Desmond ohono; ysgrifennodd ei nai Gerallt Gymro yr Expugnatio Hibernica yn 1189.

Bu farw Morys yn Wexford yn 1176. Ohono ef y daeth ieirll mawr FitzGerald Kildare a Desmond, ac ysgrifennodd ei nai Gerallt Gymro hanes y goncwest.FfynhonnellMaurice FitzGerald, Lord of Llanstephan ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab hynaf Gerallt fab Gwallter a Nest ferch Rhys, tywysoges y Deheubarth; arglwydd Llansteffan; cymerodd ran yng ngoresgyniad Iwerddon yn 1169 a chynorthwyo’i hanner brawd Robert yng ngwarchae Wexford; bu farw yn Wexford ar 1 Medi 1176; disgyn ieirll FitzGerald Kildare a Desmond ohono; ysgrifennodd ei nai Gerallt Gymro yr Expugnatio Hibernica yn 1189.
Ffynonellau a darllen pellach
Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Troi Harri’r Ail yn ôlMae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogYn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinMae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.
Marw Owain GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf