Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

22 Chwefror 1797

Y goresgyniad olaf

Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

Llun: Y Ffrancod yn dod i’r lan ger Abergwaun, mewn print o 1798 · James Baker and J. Bluck, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 22 Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o wŷr ym Mhen Carreg Wastad ger Abergwaun. Ddeuddydd yn ddiweddarach, ar 24 Chwefror, gosodasant eu harfau i lawr yn Wdig. Fe’i gelwir yn aml yn oresgyniad olaf tir mawr Prydain.

GlanioddCarreg Gwastad, 22 Chwefror 1797
IldioddWdig, 24 Chwefror 1797
Llu FfrengigTua 1,400 dan y Cyrnol William Tate

Y glaniad#

Arweiniwyd y llu gan y Cyrnol William Tate, ac roedd 600 o’i wŷr yn filwyr rheolaidd. Ffodd llawer o’r lleill cyn gynted ag yr oeddent ar y lan ac aethant i ysbeilio’r ffermydd a’r pentrefi o gwmpas.

Yr Arglwydd Cawdor a gwŷr Sir Benfro#

Cymerodd yr Arglwydd Cawdor, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, arweiniad yr amddiffyn a gosod ei bencadlys yn y Royal Oak yn Abergwaun. Y noson honno daeth swyddogion Ffrengig i drafod, ac ni dderbyniai Cawdor ddim ond ildio. Ildiodd Tate, a gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr yn Wdig.

Y Ffrancod yn ildio’u harfau ar Draeth Wdig, 1797
Y Ffrancod yn ildio’u harfau ar Draeth Wdig, 1797 · Llun: James Baker and J. Bluck, Public domain, Wikimedia Commons

Yn 1853 rhoddwyd anrhydedd brwydr “Fishguard” i Iwmyn Penfro, yr unig un a roddodd Byddin Prydain erioed am frwydr ar y tir mawr.

Jemima Fawr#

Mae traddodiad Cymru’n dweud i Jemima Nicholas o Abergwaun, Jemima Fawr, gymryd picfforch ac, gyda mintai o wragedd, ddal deuddeg o filwyr Ffrengig a’u cadw mewn eglwys dros nos. Cafodd bensiwn am ei hoes, a chodwyd carreg er cof amdani yn eglwys y Santes Fair, Abergwaun, yn 1897.

Carreg goffa Jemima Nicholas yn eglwys y Santes Fair, Abergwaun
Carreg goffa Jemima Nicholas yn eglwys y Santes Fair, Abergwaun · Llun: ceridwen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ar gyfer y daucanmlwyddiant, bwythodd 78 o wirfoddolwyr Dapestri’r Glaniad Olaf, 100 troedfedd o hyd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 1750–1832

Jemima Nicholas

Jemima Fawr (wedi’i gofnodi)

Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.

Jemima Nicholas

Cyn ac wedyn

  1. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg
  2. John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

    John Evans yn cyrraedd y Mandan
  3. Taith Mary Jones

    Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.

    Taith Mary Jones
  4. Robert Owen yn New Lanark

    Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.

    Robert Owen yn New Lanark

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf