Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

c. 1750–1832

Jemima Nicholas

Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1750–1832 (wedi’i gofnodi) Jemima Fawr Oes yr Adfywiad Arwyr gwerin
Carreg goffa Jemima Nicholas, ‘yr arwres Gymreig’, y tu allan i Eglwys y Santes Fair, Abergwaun
Carreg goffa Jemima Nicholas, ‘yr arwres Gymreig’, y tu allan i Eglwys y Santes Fair, Abergwaun · Llun: Flapdragon, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Crydd yn Abergwaun, yn Sir Benfro, ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif oedd Jemima Nicholas. Fe’i ganwyd tua 1750, roedd yn enwog yn y dref am ei thaldra a’i chryfder, ac fe’i cofir fel Jemeima Fawr.

Y glaniad olaf ym Mhrydain

Ar noson 22 Chwefror 1797 angorodd pedair llong ryfel Ffrengig ger Pen Carregwastad, ger Abergwaun, a daeth tua 1,400 o filwyr y Légion Noire i’r lan dan swyddog Americanaidd, y Cyrnol William Tate. Bryste oedd eu nod. Dyna’r tro olaf i fyddin y gelyn lanio ar dir Prydain.

Daeth pobl Sir Benfro allan i’w cyfarfod. Casglodd y milwyr lleol dan yr Arglwydd Cawdor, a daeth ffermwyr, chwarelwyr a phobl y dref â beth bynnag y gallent ei gario. O fewn deuddydd roedd y cyfan drosodd: ar 24 Chwefror gosododd y llu Ffrengig cyfan ei arfau i lawr ar Draeth Wdig.

Jemima a’r bicwarch

Meddir, pan glywodd Jemima fod y Ffrancod wedi glanio, iddi gydio mewn picwarch, martsio allan i’r caeau yn Llanwnda, a dal deuddeg o filwyr Ffrengig ar ei phen ei hun. Daeth â nhw’n ôl i Abergwaun a’u cau yn Eglwys y Santes Fair nes y gellid eu trosglwyddo.

Mae traddodiad hefyd yn dweud bod gwragedd Abergwaun, yn eu siolau gwlanen goch a’u hetiau duon tal, wedi casglu ar y bryniau uwchben y bae, ac i’r Ffrancod o bell eu cymryd am gatrawd o gotiau cochion. Beth bynnag a welodd y Ffrancod, ni wnaethant ymladd ymhellach.

Cofio yn Abergwaun

Bu farw Jemima yn 1832, tua 82 oed, a’i chladdu yn Eglwys y Santes Fair. Yn 1897, gan mlynedd ar ôl y glaniad, codwyd carreg goffa iddi yn y fynwent, yn ei galw’n arwres Gymreig a aeth yn eofn i gyfarfod â’r goresgynwyr Ffrengig. I nodi’r daucanmlwyddiant yn 1997 gwnaeth pobl y dref Dapestri’r Goresgyniad Olaf, can troedfedd o hyd, sy’n ei dangos gyda’i phicwarch, ac mae Iwmyn Penfro’n dal i gario ‘Fishguard’ fel anrhydedd brwydr, yr unig un a enillwyd ar dir Prydain.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ar y llinell amser

  1. Y goresgyniad olaf

    Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

    Y goresgyniad olaf

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf