Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
c. 1750–1832
Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Crydd yn Abergwaun, yn Sir Benfro, ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif oedd Jemima Nicholas. Fe’i ganwyd tua 1750, roedd yn enwog yn y dref am ei thaldra a’i chryfder, ac fe’i cofir fel Jemeima Fawr.
Ar noson 22 Chwefror 1797 angorodd pedair llong ryfel Ffrengig ger Pen Carregwastad, ger Abergwaun, a daeth tua 1,400 o filwyr y Légion Noire i’r lan dan swyddog Americanaidd, y Cyrnol William Tate. Bryste oedd eu nod. Dyna’r tro olaf i fyddin y gelyn lanio ar dir Prydain.
Daeth pobl Sir Benfro allan i’w cyfarfod. Casglodd y milwyr lleol dan yr Arglwydd Cawdor, a daeth ffermwyr, chwarelwyr a phobl y dref â beth bynnag y gallent ei gario. O fewn deuddydd roedd y cyfan drosodd: ar 24 Chwefror gosododd y llu Ffrengig cyfan ei arfau i lawr ar Draeth Wdig.
Meddir, pan glywodd Jemima fod y Ffrancod wedi glanio, iddi gydio mewn picwarch, martsio allan i’r caeau yn Llanwnda, a dal deuddeg o filwyr Ffrengig ar ei phen ei hun. Daeth â nhw’n ôl i Abergwaun a’u cau yn Eglwys y Santes Fair nes y gellid eu trosglwyddo.
Mae traddodiad hefyd yn dweud bod gwragedd Abergwaun, yn eu siolau gwlanen goch a’u hetiau duon tal, wedi casglu ar y bryniau uwchben y bae, ac i’r Ffrancod o bell eu cymryd am gatrawd o gotiau cochion. Beth bynnag a welodd y Ffrancod, ni wnaethant ymladd ymhellach.
Bu farw Jemima yn 1832, tua 82 oed, a’i chladdu yn Eglwys y Santes Fair. Yn 1897, gan mlynedd ar ôl y glaniad, codwyd carreg goffa iddi yn y fynwent, yn ei galw’n arwres Gymreig a aeth yn eofn i gyfarfod â’r goresgynwyr Ffrengig. I nodi’r daucanmlwyddiant yn 1997 gwnaeth pobl y dref Dapestri’r Goresgyniad Olaf, can troedfedd o hyd, sy’n ei dangos gyda’i phicwarch, ac mae Iwmyn Penfro’n dal i gario ‘Fishguard’ fel anrhydedd brwydr, yr unig un a enillwyd ar dir Prydain.
Ffynonellau a darllen pellach
Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.
Y goresgyniad olafCeidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf