Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1536–1543

Y Deddfau Uno

Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.

Llun: Cymru yn yr unfed ganrif ar bymtheg, gyda’r tair sir ar ddeg a wnaed dan y Deddfau · XrysD, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1536 pasiodd y Senedd Ddeddf dan Harri VIII a oedd i ymgorffori, uno a chysylltu Cymru â Lloegr. Dilynodd ail Ddeddf yn 1543. Gyda’i gilydd dyma’r Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, neu’r Deddfau Uno.

Deddf gyntafCydsyniad brenhinol 14 Ebrill 1536
Ail Ddeddf1543
Diddymwyd1993

Un gyfraith i Gymru#

Daeth y Deddfau ag arglwyddiaethau’r Mers i ben fel unedau llywodraeth. Gwnaed pum sir newydd, Mynwy, Brycheiniog, Maesyfed, Trefaldwyn a Dinbych, fel bod gan Gymru dair ar ddeg. Am y tro cyntaf anfonai Cymru aelodau i’r Senedd.

Gwelai uchelwyr Cymru’r Deddfau’n rhoi iddynt gydraddoldeb mewn cyfraith â’r Saeson. Rhoddwyd Cyngor Cymru a’r Gororau yn Llwydlo ar sail gyfreithiol, a chafodd Cymru ei llysoedd uwch ei hun, y Sesiwn Fawr.

Castell Llwydlo, cartref Cyngor Cymru a’r Gororau
Castell Llwydlo, cartref Cyngor Cymru a’r Gororau · Llun: Ian Capper, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cymal yr iaith#

Ceisiai’r Ddeddf ddileu pob arfer ac arferiad ‘sinistr’ a wahaniaethai oddi wrth gyfraith Lloegr. Roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, nid yn Gymraeg.

Eto, saith mlynedd ar hugain yn unig yn ddiweddarach, gorchmynnodd y Senedd ei hun roi’r Beibl a’r Llyfr Gweddi yn Gymraeg. Diddymwyd Deddf 1536 o’r diwedd yn 1993.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Y twrnamaint yng Nghaeriw

    Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.

    Y twrnamaint yng Nghaeriw
  2. Eisteddfod Caerwys

    Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.

    Eisteddfod Caerwys
  3. Llys y Sesiwn Fawr

    Rhoddir ei llysoedd uwch ei hun i Gymru, y Sesiwn Fawr, sy’n eistedd yng Nghymru tan 1830.

    Llys y Sesiwn Fawr
  4. Y llyfr Cymraeg cyntaf

    Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.

    Y llyfr Cymraeg cyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf