Ar 25 Mai 1972 agorodd gweithdai Fictoraidd chwarel Dinorwig yng Ngilfach Ddu, Llanberis, yn amgueddfa i’r diwydiant llechi, a’u gweithio ar y dechrau gan grefftwyr y chwarel ei hun yn dangos eu sgiliau. Heddiw Amgueddfa Lechi Cymru yw hi, yn rhan o Amgueddfa Cymru.FfynonellauNational Slate Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 25 Mai 1972 yng ngweithdai Gilfach Ddu chwarel Dinorwig yn Llanberis, yn rhan o Amgueddfa Cymru; olwyn ddŵr De Winton, 50 troedfedd 5 modfedd ar ei thraws, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain; tai chwarelwyr o Danygrisiau wedi’u hailgodi ar y safle; inclên Vivian.Slate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.
| Agorwyd | 25 Mai 1972 |
|---|---|
| Ble | Gilfach Ddu, Llanberis, islaw chwarel Dinorwig |
| Codwyd | 1870, gweithdai chwarel Dinorwig |
| Yr olwyn fawr | 50 troedfedd 5 modfedd ar ei thraws, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain |
| Heddiw | Amgueddfa Cymru; ar gau i’w hadnewyddu, felly gwiriwch cyn mynd |
Gweithdai’r chwarel#
Yn 1870 cyfarparodd cwmni De Winton o Gaernarfon weithdy cyfan i Ddinorwig yng Ngilfach Ddu, ger Llyn Padarn, i wneud a thrwsio popeth yr oedd ar y chwarel ei angen, a’i yrru gan un olwyn ddŵr fawr.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.National Slate Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 25 Mai 1972 yng ngweithdai Gilfach Ddu chwarel Dinorwig yn Llanberis, yn rhan o Amgueddfa Cymru; olwyn ddŵr De Winton, 50 troedfedd 5 modfedd ar ei thraws, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain; tai chwarelwyr o Danygrisiau wedi’u hailgodi ar y safle; inclên Vivian.
Eu hachub pan gaeodd y chwarel#
Pan gaeodd Dinorwig ym mis Gorffennaf 1969 achubwyd y gweithdai, ac ym mis Mai 1972 agorwyd hwy i ymwelwyr, gyda chrefftwyr y chwarel ei hun yn dangos eu sgiliau.FfynonellauDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.Slate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris. Mae’r olwyn fawr yn dal i droi, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain, ac ailgodwyd bythynnod chwarelwyr o Danygrisiau ar y safle.FfynhonnellNational Slate Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 25 Mai 1972 yng ngweithdai Gilfach Ddu chwarel Dinorwig yn Llanberis, yn rhan o Amgueddfa Cymru; olwyn ddŵr De Winton, 50 troedfedd 5 modfedd ar ei thraws, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain; tai chwarelwyr o Danygrisiau wedi’u hailgodi ar y safle; inclên Vivian.
Ymweld#
Mae’r amgueddfa yn Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. Mae ar gau ar gyfer ailddatblygiad mawr wrth ysgrifennu, felly gwiriwch dudalen Amgueddfa Cymru cyn mynd.FfynonellauNational Slate Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yr amgueddfa yng ngweithdai Fictoraidd chwarel Dinorwig yng Ngilfach Ddu, Llanberis; ar gau ar gyfer ailddatblygiad mawr; gwaith yr amgueddfa ar y cysylltiadau rhwng llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica.The Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; chwe rhan; ‘enghraifft ragorol o dirwedd ddiwydiannol’; o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’; ‘yn batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’.

Ffynonellau a darllen pellach






