Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

13 Chwefror 1962

Tynged yr Iaith

Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Llun: Saunders Lewis, wedi’i dynnu gan Geoff Charles · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 13 Chwefror 1962 traddododd Saunders Lewis ddarlith radio Gymraeg flynyddol y BBC. Tynged yr Iaith oedd ei henw, a pharhaodd ei dylanwad byth er hynny.

Darlledwyd13 Chwefror 1962
DarlithyddSaunders Lewis
RhybuddGallai’r Gymraeg ddarfod fel iaith fyw erbyn tua 2000
Yr hyn a ddilynoddCymdeithas yr Iaith Gymraeg

Y rhybudd#

Rhwng 1951 a 1961 roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant. Pe parhâi hynny, meddai Lewis, byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain.

Saunders Lewis yn ŵr ifanc, yn Y Drych, 1916
Saunders Lewis yn ŵr ifanc, yn Y Drych, 1916 · Llun: Y Drych, Public domain, Wikimedia Commons

Dim llai na chwyldro#

Ei ateb oedd ei gwneud yn amhosibl cynnal busnes llywodraeth heb y Gymraeg, yn y rhannau o Gymru lle siaredid hi’n eang. Byddai hynny, meddai, yn “ddim llai na chwyldro”.

Y Beasleys o Langennech#

Cyflwynodd Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm, a wrthododd am wyth mlynedd dalu biliau treth a ysgrifennwyd yn Saesneg yn unig, er i’r beilïaid gymryd eu dodrefn.

Y wreichionen#

Galwodd yr hanesydd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yr haf hwnnw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1893–1985

Saunders Lewis

Dramodydd (wedi’i gofnodi)

Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.

Saunders Lewis

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Gemau’r Ymerodraeth yng Nghaerdydd

    Mae Caerdydd yn cynnal Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad, y digwyddiad chwaraeon mwyaf a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny.

    Gemau’r Ymerodraeth yng Nghaerdydd
  2. Y ddraig goch yn swyddogol

    Cydnabyddir Y Ddraig Goch, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn, yn swyddogol yn faner genedlaethol Cymru.

    Y ddraig goch yn swyddogol
  3. Protest Pont Trefechan

    Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

    Protest Pont Trefechan
  4. MAC yn taro yn Nhryweryn

    Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.

    MAC yn taro yn Nhryweryn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf