Saunders Lewis
Dramodydd (wedi’i gofnodi)Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Saunders Lewis

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
13 Chwefror 1962
Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Llun: Saunders Lewis, wedi’i dynnu gan Geoff Charles · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar 13 Chwefror 1962 traddododd Saunders Lewis ddarlith radio Gymraeg flynyddol y BBC. Tynged yr Iaith oedd ei henw, a pharhaodd ei dylanwad byth er hynny.FfynhonnellTynged yr Iaith ↗Wikipedia (Saesneg)Darlith radio flynyddol Rhanbarth Cymreig y BBC, a draddodwyd gan Saunders Lewis a’i darlledu ar 13 Chwefror 1962; roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant rhwng 1951 a 1961, a rhybuddiodd Lewis y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain pe parhâi’r duedd; galwodd am wneud busnes llywodraeth yn amhosibl heb y Gymraeg yn yr ardaloedd lle siaredid hi’n eang, “dim llai na chwyldro”, a chyflwyno Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm; galwodd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
| Darlledwyd | 13 Chwefror 1962 |
|---|---|
| Darlithydd | Saunders Lewis |
| Rhybudd | Gallai’r Gymraeg ddarfod fel iaith fyw erbyn tua 2000 |
| Yr hyn a ddilynodd | Cymdeithas yr Iaith Gymraeg |
Rhwng 1951 a 1961 roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant. Pe parhâi hynny, meddai Lewis, byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain.FfynhonnellTynged yr Iaith ↗Wikipedia (Saesneg)Darlith radio flynyddol Rhanbarth Cymreig y BBC, a draddodwyd gan Saunders Lewis a’i darlledu ar 13 Chwefror 1962; roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant rhwng 1951 a 1961, a rhybuddiodd Lewis y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain pe parhâi’r duedd; galwodd am wneud busnes llywodraeth yn amhosibl heb y Gymraeg yn yr ardaloedd lle siaredid hi’n eang, “dim llai na chwyldro”, a chyflwyno Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm; galwodd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Ei ateb oedd ei gwneud yn amhosibl cynnal busnes llywodraeth heb y Gymraeg, yn y rhannau o Gymru lle siaredid hi’n eang. Byddai hynny, meddai, yn “ddim llai na chwyldro”.FfynhonnellTynged yr Iaith ↗Wikipedia (Saesneg)Darlith radio flynyddol Rhanbarth Cymreig y BBC, a draddodwyd gan Saunders Lewis a’i darlledu ar 13 Chwefror 1962; roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant rhwng 1951 a 1961, a rhybuddiodd Lewis y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain pe parhâi’r duedd; galwodd am wneud busnes llywodraeth yn amhosibl heb y Gymraeg yn yr ardaloedd lle siaredid hi’n eang, “dim llai na chwyldro”, a chyflwyno Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm; galwodd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Cyflwynodd Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm, a wrthododd am wyth mlynedd dalu biliau treth a ysgrifennwyd yn Saesneg yn unig, er i’r beilïaid gymryd eu dodrefn.FfynhonnellThe Rosa Parks of the Welsh language movement ↗Sefydliad Materion Cymreig, Agenda, Hydref 2012 (Saesneg)Gwrthododd Trefor ac Eileen Beasley o Langennech filiau trethi uniaith Saesneg o 1952 hyd 1960; aeth y beilïaid â’u dodrefn, eu piano a’u bwyd; canmolodd Saunders Lewis hwy yn Tynged yr Iaith.FfynhonnellTynged yr Iaith ↗Wikipedia (Saesneg)Darlith radio flynyddol Rhanbarth Cymreig y BBC, a draddodwyd gan Saunders Lewis a’i darlledu ar 13 Chwefror 1962; roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant rhwng 1951 a 1961, a rhybuddiodd Lewis y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain pe parhâi’r duedd; galwodd am wneud busnes llywodraeth yn amhosibl heb y Gymraeg yn yr ardaloedd lle siaredid hi’n eang, “dim llai na chwyldro”, a chyflwyno Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm; galwodd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Galwodd yr hanesydd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yr haf hwnnw.FfynhonnellTynged yr Iaith ↗Wikipedia (Saesneg)Darlith radio flynyddol Rhanbarth Cymreig y BBC, a draddodwyd gan Saunders Lewis a’i darlledu ar 13 Chwefror 1962; roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant rhwng 1951 a 1961, a rhybuddiodd Lewis y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain pe parhâi’r duedd; galwodd am wneud busnes llywodraeth yn amhosibl heb y Gymraeg yn yr ardaloedd lle siaredid hi’n eang, “dim llai na chwyldro”, a chyflwyno Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm; galwodd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.FfynhonnellWelsh Language Society ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg o ran enw ar 4 Awst 1962 ym Mhontarddulais, yn rhannol mewn ateb i Tynged yr Iaith, a mabwysiadodd ei chyfansoddiad ar 18 Mai 1963; ym mis Chwefror 1963 gludiodd aelodau bosteri ar swyddfa’r post yn Aberystwyth, gan obeithio cael eu harestio a’u profi yn Gymraeg, a phan na ddaeth arestio symudodd tua saith deg o aelodau a chefnogwyr i Bont Trefechan ac eistedd yno, gan atal y traffig am hanner awr.
Ffynonellau a darllen pellach
Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Saunders LewisMae Caerdydd yn cynnal Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad, y digwyddiad chwaraeon mwyaf a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny.
Gemau’r Ymerodraeth yng NghaerdyddCydnabyddir Y Ddraig Goch, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn, yn swyddogol yn faner genedlaethol Cymru.
Y ddraig goch yn swyddogolMae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.
Protest Pont TrefechanMae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.
MAC yn taro yn NhrywerynYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf