Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1091
Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
Llun: Adfeilion yr abaty diweddarach yn Llandudoch, ger aber afon Teifi. · JohnArmagh, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Trechodd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, y gwrthwynebwyr a gododd yn ei erbyn yn Llandudoch, a dal ei deyrnas ynghyd.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
| Pryd | 1091; mae’r Brut yn rhoi 1089 |
|---|---|
| Ble | Llandudoch |
| Syrthiodd | Gruffudd ap Maredudd, ymgeisydd y gwrthwynebwyr |
Yn 1088 gyrrwyd Rhys o’i deyrnas, ond dychwelodd yn ddiweddarach yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Daeth gwrthryfelwyr â Gruffudd ap Maredudd yn ei erbyn. Y Brut: ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. Lladdwyd Gruffudd.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Ddwy flynedd yn ddiweddarach lladdwyd Rhys ei hun, a chydag ef, medd y Brut, y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrDaw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Gwilym yn NhyddewiMae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Ysgrifennu’r Pedair CaincLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrAr draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf