Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1093
Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Llun: Castell Aberhonddu, a godwyd gan y Normaniaid a gymerodd Frycheiniog. · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, yn ymladd yn erbyn y Normaniaid a ymsefydlodd ym Mrycheiniog. Gwthiodd arglwyddi Normanaidd ymlaen i dde Cymru.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | 1093; mae’r Brut yn rhoi 1091 |
|---|---|
| Ble | Brycheiniog |
| Yn erbyn | Y Normaniaid, dan Bernard de Neufmarché yn y goncwest ar Aberhonddu |
Y Brut: lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. Ychwanega testun arall o’r Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.

Caniatawyd i’w fab hynaf, Gruffudd ap Rhys, gadw rhan fach o’i diroedd. Ei ferch oedd Nest.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Cyn hir roedd cestyll Normanaidd ar draws Ceredigion a Dyfed, a chyn hir roedd y Cymry yn eu chwalu.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrMae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Ysgrifennu’r Pedair CaincMae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
Buddugoliaeth LlandudochAr draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidMae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Buchedd DewiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf