Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1812–1895

Arglwyddes Charlotte Guest

Dysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1812–1895 (wedi’i gofnodi) Cyfieithydd y Mabinogion Y Gymru Ddiwydiannol Beirdd ac awduron
★ Y cyntaf yn y byd Y cyfieithiad Saesneg llawn cyntaf o’r Mabinogion, 1838–49
Arglwyddes Charlotte Guest
Arglwyddes Charlotte Guest · Llun: Wikimedia Commons · William Walker, Parth cyhoeddus

Daeth yr Arglwyddes Charlotte Guest i Ddowlais yn wraig ifanc yn 1833, dechreuodd ddysgu Cymraeg o fewn dyddiau i gyrraedd, a rhoddodd y Mabinogion i’r byd. Gosododd ei chyfieithiad Saesneg o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol o Lyfr Coch Hergest, wedi’i argraffu ochr yn ochr â’r Gymraeg, Pwyll, Branwen, Culhwch ac Olwen ac Iarlles y Ffynnon ar lwyfan llên Ewrop. Cododd yn Nowlais rai o ysgolion mwyaf blaengar Prydain i weithwyr, ac ar ôl marw ei gŵr rhedodd waith haearn mwyaf y byd.

Ganed19 Mai 1812, Uffington House, swydd Lincoln
PriododdJosiah John Guest o Ddowlais, 1833
Y chwedl gyntafIarlles y Ffynnon, 1838
The MabinogionSaith rhan 1838–1845; tair cyfrol 1849
Rhedodd DdowlaisO 1852
Bu farw15 Ionawr 1895, Canford Manor, Dorset

Dawn at ieithoedd#

Ganed Charlotte Bertie ar 19 Mai 1812 yn Uffington House yn swydd Lincoln, merch Iarll Lindsey. Fe’i dysgwyd gartref, a dangosodd ddawn brin at ieithoedd: dysgodd Arabeg, Hebraeg a Pherseg ar ei phen ei hun ac astudiodd Ladin, Groeg, Ffrangeg ac Eidaleg gyda thiwtor ei brodyr. Yn naw oed dechreuodd ddyddiadur, a’i gadw, gan ysgrifennu hyd at awr y dydd, nes ei bod yn naw a thrigain; mae bellach yn un o drysorau’r Llyfrgell Genedlaethol.

Meistres Dowlais#

Yn 1833 priododd John Guest, meistr haearn ac aelod seneddol Merthyr Tudful, yr oedd ei waith yn Nowlais, gyda rhyw saith mil o weithwyr, yn prysur ddod yn waith haearn mwyaf y byd. Bwriodd ei hun i fywyd Cymru ac i’r busnes, siaradai â pheirianwyr a gwyddonwyr megis Charles Babbage, cyfieithodd bapur Ffrangeg ar y chwythiad poeth, a gofalai am les y gweithwyr a’u teuluoedd.

Dysgu Cymraeg#

O fewn dyddiau i gyrraedd Dowlais dechreuodd ddysgu Cymraeg yr Oesoedd Canol, dan hyfforddiant y rheithor, Evan Jenkins. Daeth i garu tir, llên a hen ffyrdd Cymru, a dysgodd y Gymraeg yn ddigon da i’w darllen ac i’w thraddodi i’w deg plentyn, peth prin i fonheddiges o’i safle yn y dyddiau hynny.

Carnhuanawc, Tegid a’r Llyfr Coch#

Cafodd gyfeillion a chanllawiau ymhlith ysgolheigion Cymreigyddion y Fenni, Thomas Price, Carnhuanawc, a John Jones, Tegid, a’i cefnogodd ac a’i calonogodd. Benthycodd Tegid iddi’r copi a wnaeth yn ŵr ifanc yn Rhydychen o Lyfr Coch Hergest, llyfr mawr rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, ac yn 1837 dechreuodd gyfieithu ei chwedlau.

The Mabinogion#

Daeth y chwedl gyntaf, Iarlles y Ffynnon, allan yn 1838 a chael croeso cynnes. Rhwng 1838 a 1845 dilynodd saith rhan o Wasg y Tonn yn Llanymddyfri ac o Longmans yn Llundain, ac yn 1849 ymddangosodd y gwaith cyfan mewn tair cyfrol: Pedair Cainc y Mabinogi, y tair rhamant Arthuraidd, pedair chwedl frodorol a hanes Taliesin. Rhoddai pob cyfrol y testun Cymraeg gyda’i Saesneg hi, gyda nodiadau cyfoethog, lluniau a chloriau lledr ag addurn aur. Mae’r enw a roddodd arno, The Mabinogion, wedi aros gyda’r chwedlau byth oddi ar hynny.

Ar lwyfan Ewrop a’r byd#

Yr Arglwyddes Charlotte oedd y gyntaf i weld bod gan y rhamantau Arthuraidd Cymraeg gefndryd yn llên gweddill Ewrop. Rhoddodd ei Geraint and Enid sail i Tennyson ar gyfer ei gerddi am Geraint yn yr Idylls of the King, a chyfrifir ei chyfieithiad o hyd yn glasur yn Saesneg am ei arddull coeth. Yng ngeiriau’r cyfieithydd modern Sioned Davies, ers ei champ hi mae’r chwedlau hyn wedi cymryd bywyd eu hunain ac ennill eu lle ar lwyfan Ewrop a’r byd.

Ysgolion Dowlais#

Rhoddodd yr Arglwyddes Charlotte lawer o’i hamser i addysg pobl Dowlais. Ymwelai â’r ysgolion, rhoddai wobrau a phrynu eu llyfrau a’u deunyddiau, a chynlluniodd Syr Charles Barry Ysgolion Canolog Dowlais, a godwyd am £20,000, rhan o gynllun dysg o’r babandod i’r oes oedolion. Galwyd ysgol Dowlais yn ôl pob tebyg y bwysicaf a’r fwyaf blaengar yn holl Brydain y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a daeth llyfrgell y gwaith a helpodd i’w sefydlu yn llyfrgell gyhoeddus yn 1853.

Meistres haearn a chasglwraig#

Pan fu farw Syr John yn 1852 cymerodd ofal Dowlais fel ei hunig ymddiriedolwr gweithredol. Yn 1855 priododd Charles Schreiber, a chasglodd y ddau un o gasgliadau gorau’r byd o dsieni Seisnig, a roddodd hi i Amgueddfa Victoria ac Albert, lle mae Ystafell Schreiber yn dwyn ei enw; aeth ei gwyntyllau, ei chardiau chwarae a’i gemau i’r Amgueddfa Brydeinig. Yn 1891 hi oedd y fenyw gyntaf i dderbyn rhyddid Cwmni’r Gwneuthurwyr Gwyntyllau.

Ei hetifeddiaeth#

Bu farw’r Arglwyddes Charlotte yn Canford Manor yn Dorset ar 15 Ionawr 1895. Dengys ei dyddiaduron, a olygwyd gan ei hŵyr yn 1950 a 1952, ei chydymdeimlad cynnes â gweithwyr diwydiannol y de, ac mae pob darllenydd sy’n cwrdd â Phwyll a Rhiannon, Branwen a Bendigeidfran yn Saesneg yn ddyledus mewn rhyw fodd i arglwyddes Dowlais.

Ar y llinell amser

  1. Y Mabinogion yn Saesneg

    Mae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.

    Y Mabinogion yn Saesneg

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf