Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc

Canllaw pwnc

Y Cymry ar wasgar

Llydaw, Pennsylvania, Patagonia a thu hwnt.

Llun: Y Gaiman yn nyffryn Camwy, Patagonia, a sefydlwyd gan wladfawyr o Gymru · Gastón Cuello, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Mae’r Cymry wedi cario’u hiaith a’u ffydd o amgylch y byd. Yn y 400au a’r 500au croesodd Brythoniaid y môr i Armorica a rhoi enw newydd iddi, Llydaw, ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg. Yn ôl traddodiad Cymru hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin a chanfod tir y tu hwnt i’r cefnfor tua 1170.

O’r 1680au ymlaen ymsefydlodd Crynwyr o Gymru yn y Rhandir Cymreig ym Mhennsylvania, ac yn y 1800au dilynodd miloedd y glo a’r llechi i Scranton, Utica a threfi mwyngloddio America. Aeth cenhadon o Gymru â’r Beibl i Fadagasgar a Bryniau Khasia yn India, a chododd peirianwyr o Gymru Yuzovka yn Wcráin.

Yn 1865 glaniodd y Mimosa 153 o ymsefydlwyr ym Mhatagonia, lle codasant y Wladfa, trefedigaeth Gymraeg ei hiaith, a gwneud i’r anialwch flodeuo drwy ddyfrhau. Siaredir Cymraeg yn nyffryn Camwy o hyd, ac mae pobl o dras Gymreig ledled y byd, o Awstralia i Ohio, yn cofio o ble y daethant.

Eiliadau allweddol

  1. Samson yn hwylio i Lydaw

    Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.

  2. Richard Amerike a Cabot

    Mae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.

  3. Mordaith Madog mewn print

    Mae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.

  4. Y Tir Cymreig

    Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.

  5. Richard Price a rhyddid

    Mae Richard Price o Langeinwyr yn cyhoeddi Observations on the Nature of Civil Liberty o blaid yr Americanwyr. Gwerthir trigain mil o gopïau.

  6. John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

  7. Y Wladfa

    Mae’r Mimosa yn glanio 153 o ymfudwyr ym Mhatagonia. Mae’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad yn yr Ariannin heddiw.

  8. Little Wonder

    Mae injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, yn tynnu 112 o wagenni i fyny Rheilffordd Ffestiniog o flaen Comisiwn Ymerodrol Rwsia a pheirianwyr o India. Mae rheilffyrdd cul yn lledu ar draws y byd.

  9. Y Llydawiaid yn yr Orsedd

    Daw ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd y Beirdd. Y flwyddyn wedyn sefydlant Orsedd Llydaw.

  10. Deiseb heddwch y menywod

    Cludir deiseb heddwch wedi’i llofnodi gan 390,296 o fenywod Cymru i America mewn cist dderw fawr.

Y llinell amser gyfan →

Chwilio’r hanes

Geiriau i’w gwybod

Llydaw
Y penrhyn yn Ffrainc a wladychwyd gan Frythoniaid o Gymru a Chernyw yn yr 400au a’r 500au, llawer dan arweiniad seintiau. Llydaweg yw chwaer iaith y Gymraeg.
Y Tir Cymreig
Tir ym Mhensylfania a wladychwyd gan Grynwyr Cymreig o’r 1680au, lle gobeithient lywodraethu eu hunain yn Gymraeg. Mae enwau fel Bryn Mawr, Merion a Radnor yn dal i’w nodi.
Y Wladfa
Y wladfa Gymreig ym Mhatagonia, yr Ariannin, a sefydlwyd pan laniodd y Mimosa yn 1865. Siaredir Cymraeg o hyd yn nyffryn Camwy.

Atebion cyflym

Pam fod pobl yn siarad Cymraeg yn yr Ariannin?

Yn 1865 hwyliodd tua 150 o wladfawyr Cymreig ar y Mimosa i Batagonia i godi gwlad Gymraeg, Y Wladfa. Dyfrhaon nhw anialwch dyffryn Camwy, ac mae’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad a’i dysgu yno heddiw.

Ble yn y byd yr ymgartrefodd y Cymry?

Ym Mhensylfania o’r 1680au, yn nhrefi glo a llechi’r Unol Daleithiau yn yr 1800au, ym Mhatagonia o 1865, ac ar draws Awstralia, Canada a Seland Newydd. Ceir cymdeithasau a chapeli Cymreig ar bob cyfandir.

Sut gallaf olrhain fy hynafiaid Cymreig?

Dechreuwch gyda ffurflenni’r cyfrifiad (1841 hyd 1921) a chofrestrau’r plwyf a’r capel. Mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth ewyllysiau, papurau newydd, mapiau a phapurau stadau, llawer ohonynt am ddim ar-lein. Mae’r enwau tadol (ap a ferch) yn golygu y gall cyfenwau newid bob cenhedlaeth cyn tua 1800.

Beth mae fy nghyfenw Cymreig yn ei olygu?

Daw’r rhan fwyaf o gyfenwau Cymreig o enw cyntaf y tad: Jones o John, Davies o Dafydd, Williams o Gwilym, Price o ap Rhys, Powell o ap Hywel, Bowen o ab Owen. Mae eraill yn disgrifio person: Lloyd (llwyd), Vaughan (fychan), Gwyn neu Wynne.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf