Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 878

Rhodri Mawr

Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 878 (wedi’i gofnodi) Brenin Gwynedd Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Rhodri Mawr fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif tua 1600
Rhodri Mawr fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif tua 1600 · Llun: Unknown scribe (Brut y Brenhinedd manuscript), Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Rhodri Mawr: Rhodri ‘Mawr’

Rhodri Mawr

  • Rhodri ei enw ei hun
  • Mawr mawr

Rhodri ap Merfyn yw un o ddim ond dau reolwr yng Nghymru a alwyd yn Fawr gan y Cymry. Etifeddodd Wynedd yn 844, cafodd Bowys yn 855, a thrwy ei wraig Angharad daeth â Seisyllwg, tiroedd Ceredigion ac Ystrad Tywi, i’w deulu. Am y tro cyntaf ers y Rhufeiniaid, atebai’r rhan fwyaf o Gymru i un brenin. Trechodd y Llychlynwyr pan oedd gweddill Prydain yn syrthio iddynt, a galwodd blwyddnodion Iwerddon ef yn frenin y Brythoniaid. O’i feibion y daeth tai brenhinol Gwynedd, Deheubarth a Phowys.

Ganwydtua 820
TadMerfyn Frych, brenin Gwynedd
MamNest, o dŷ brenhinol Powys
GwraigAngharad, chwaer y Brenin Gwgon o Geredigion
Brenin Gwynedd844–878
Brenin Powyso 855
Buddugoliaeth fawrdros y Daniaid ar Ynys Môn, 856, pan laddodd eu harweinydd Horm
Bu farw878, yn ymladd y Saeson
MeibionAnarawd, Cadell, Merfyn, Gwriad ac eraill

Tair teyrnas

Daeth Rhodri i orsedd Gwynedd pan fu farw ei dad, Merfyn Frych, yn 844. Roedd ei fam Nest o dŷ brenhinol Powys, a phan fu farw ei brawd hi, y Brenin Cyngen o Bowys, ar bererindod yn Rhufain yn 855, daeth Powys i Rodri. Cyngen oedd y brenin a gododd Golofn Eliseg ger Llangollen, a chyda Phowys cymerodd Rhodri at linach o frenhinoedd mor hen â’i linach ei hun.

Priododd Rhodri ag Angharad, chwaer Gwgon, brenin Ceredigion. Pan foddodd Gwgon yn 871, aeth Seisyllwg, teyrnas Ceredigion ac Ystrad Tywi, i deulu Rhodri, ac yn ddiweddarach i’w fab Cadell. O fynyddoedd Eryri hyd ddyffryn Tywi, Rhodri a’i dŷ a reolai’r tir.

Y brenin a drechodd y Llychlynwyr

Teyrnasiad Rhodri oedd oes byddinoedd mawr y Llychlynwyr. Ysbeiliai’r Daniaid bob glan ym Mhrydain ac Iwerddon, ac yn y 860au a’r 870au drylliodd eu Byddin Fawr deyrnasoedd Seisnig Northumbria, East Anglia a Mersia y naill ar ôl y llall. Roedd Ynys Môn, calon Gwynedd, yn agored i’w llongau.

Yn 856 glaniodd llynges Ddanaidd ar Fôn. Aeth Rhodri i’w cyfarfod a’u trechu, a lladd eu harweinydd, Horm. Roedd y fuddugoliaeth mor fawr nes ei chofnodi yn Iwerddon, ym Mlwyddnodion Ulster, sy’n enwi lladdwr Horm fel Rhodri fab Merfyn, brenin Cymru. Cred llawer o haneswyr mai er clod i fuddugoliaeth Rhodri yr ysgrifennodd y bardd Gwyddelig Sedulius Scottus, yn llys Liège dros y môr, ei gerddi Lladin ar fuddugoliaeth fawr dros y Gwŷr o’r Gogledd.

Lladdwyd Horm, pennaeth y Duon Estron, gan Rodri fab Merfyn, brenin Cymru.

Blwyddnodion Ulster, 856

Alltudiaeth a dychwelyd

Yn 877 daeth y Daniaid yn ôl yn eu nerth. Mae cronicl Cymru yn cofio ‘gwaith dydd Sul ym Môn’, ac wedi hynny croesodd Rhodri i Iwerddon. Mae Blwyddnodion Ulster yn cofnodi ei ddyfodiad: roedd Rhodri fab Merfyn, brenin y Brythoniaid, wedi dod i Iwerddon ar ffo rhag y Duon Estron. Nid arhosodd. Y flwyddyn wedyn roedd yn ôl yng Ngwynedd, ac yn 878 syrthiodd yn ymladd Saeson Mersia, a’i fab Gwriad wrth ei ochr.

Dial Rhodri

Ni adawodd ei feibion i bethau fod. Yn 881 daeth y Mersiaid eto, ac yn aber afon Conwy drylliodd Anarawd ap Rhodri a’i frodyr hwy. Mae’r Annales Cambriae yn galw’r frwydr yn ‘ddial Rhodri gan Dduw’, ac fe’i cofiwyd byth wedyn fel Dial Rhodri. Ni chipiodd yr un fyddin Seisnig Wynedd am ddau gan mlynedd.

Rhodri Fawr

Dim ond dau reolwr yng Nghymru a alwyd yn Fawr: Rhodri, a Llywelyn ab Iorwerth, Llywelyn Fawr. Enillodd Rhodri yr enw drwy ddod â’r rhan fwyaf o Gymru dan un tŷ, a thrwy ei dal yn erbyn y Llychlynwyr pan syrthiodd y teyrnasoedd o’i gwmpas. Byddai Cymru’n cael ei huno eto, gan ei ddisgynyddion Hywel Dda a Gruffudd ap Llywelyn, ond Rhodri a ddangosodd gyntaf y gellid ei wneud.

Tad y tai brenhinol

Ysgrifennodd Gerallt Gymro dri chan mlynedd yn ddiweddarach fod Rhodri wedi rhannu Cymru rhwng ei dri mab, Merfyn, Anarawd a Chadell, ac mai’r de oedd cyfran Cadell. Mae Gerallt yn enwi tair prif sedd frenhinol Cymru: Aberffraw yn y gogledd, Dinefwr yn y de, a Phengwern ym Mhowys. Daeth Aberffraw yn sedd llinach Anarawd a Dinefwr yn sedd llinach Cadell, ac roedd tywysogion Gwynedd, Deheubarth a Phowys i gyd yn falch o gael eu galw’n llinach Rhodri.

O Anarawd y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd. O Gadell y daeth Hywel Dda a’r Arglwydd Rhys. Roedd gwaed Rhodri yn Owain Glyndŵr o’r ddwy ochr, a thrwy linach yr Arglwydd Rhys yn y Tuduriaid hefyd. Mae bron pob enw mawr yn hanes Cymru’r Oesoedd Canol yn mynd yn ôl at Rodri Mawr.

Ar y llinell amser

  1. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn
  2. Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.

    Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr
  3. Rhodri yn ennill Seisyllwg (wedi’i gofnodi)

    Drwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Rhodri yn ennill Seisyllwg
  4. Cwymp Rhodri Mawr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

    Cwymp Rhodri Mawr

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf