Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 988

Owain ap Hywel Dda

Mab Hywel Dda, a reolodd Ddeheubarth am dros ddeng mlynedd ar hugain. Credir mai yn ei lys ef yr ysgrifennwyd y cronicl a’r achau brenhinol Cymraeg hynaf.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 988 (wedi’i gofnodi) Brenin Deheubarth Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Llinell o’r Annales Cambriae yn llawysgrif Harley 3859; ysgrifennwyd yr anodau a’r achau brenhinol gyda nhw yn nheyrnasiad Owain
Llinell o’r Annales Cambriae yn llawysgrif Harley 3859; ysgrifennwyd yr anodau a’r achau brenhinol gyda nhw yn nheyrnasiad Owain · Llun: Wikimedia Commons · British Library, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Owain ap Hywel Dda: Owain, mab Hywel Dda (Hywel y Da)

Owain ap Hywel Dda

  • Owain ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Hywel Dda enw ei dad: Hywel y Da

Rheolodd Owain ap Hywel, mab Hywel Dda, Ddeheubarth am bron i ddeugain mlynedd, o 950 hyd ei farw yn 988. Yn ei amser ef, ac yn fwy na thebyg yn ei lys, yr ysgrifennwyd cronicl hynaf Cymru a’r casgliad hynaf o achau ei brenhinoedd. Mae llawer o’r hyn a wyddom am Gymru cyn y flwyddyn 1000 wedi dod atom am fod ysgolheigion Owain wedi’i roi ar glawr.

Brenin Deheubarth950–988
TadHywel Dda
MeibionEinion a Maredudd ab Owain
Bu farw988

Mab Hywel Dda

Pan fu farw Hywel Dda yn 950, cymerodd ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin deyrnas Deheubarth gyda’i gilydd. Bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin y flwyddyn wedyn, ac o hynny ymlaen rheolodd Owain ar ei ben ei hun, o’r prif lys yn Ninefwr uwchben afon Tywi. Aeth Gwynedd yn ôl i feibion Idwal Foel, a setlodd y wlad yn ddwy deyrnas fawr, gogledd a de, pob un dan linach o Rodri Mawr.

Y brenin a gadwodd y cofnod

Yng nghanol y ddegfed ganrif, yn Neheubarth Owain, casglodd rhywun flwyddnodion y Cymry yn un cronicl, flwyddyn wrth flwyddyn o’r bumed ganrif, a rhoi gydag ef gasgliad hir o achau brenhinoedd Cymru a’r Hen Ogledd. Ach Owain ei hun yw’r gyntaf yn y casgliad. Mae’n dechrau ‘Owain fab Hywel fab Cadell fab Rhodri fab Merfyn’, ac yn rhedeg yn ôl drwy frenhinoedd y Brythoniaid am genhedlaeth ar ôl cenhedlaeth. Rhoddir ach tŷ ei fam, Dyfed, wrth ei hochr.

Gwaith ysgolheigion Tyddewi, yn nheyrnas Owain, oedd hyn, a chred y rhan fwyaf o haneswyr mai iddo ef y’i gwnaed. Fe’i copïwyd eto tua’r flwyddyn 1100 i’r llawysgrif sydd wedi goroesi heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig. Brwydrau Arthur ym Maddon a Chamlan, marw Maelgwn Gwynedd a Chadwaladr, buddugoliaethau Rhodri Mawr: daw’r cyfan atom drwy gronicl amser Owain.

Teyrnasiad hir

Rheolodd Owain Ddeheubarth drwy flynyddoedd caled. Roedd llynges y Llychlynwyr yn ôl ar lannau Cymru, a’r Saeson yn pwyso ar y ffiniau. Yn ei flynyddoedd olaf, pan oedd yn hen, ymladdodd ei feibion drosto: Einion, a syrthiodd yn 984, a Maredudd, a enillodd Wynedd yn 986 a’i huno â theyrnas ei dad. Bu farw Owain yn 988, a daeth Maredudd ab Owain yn frenin mwyaf Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf