Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 988
Mab Hywel Dda, a reolodd Ddeheubarth am dros ddeng mlynedd ar hugain. Credir mai yn ei lys ef yr ysgrifennwyd y cronicl a’r achau brenhinol Cymraeg hynaf.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Owain ap Hywel Dda: Owain, mab Hywel Dda (Hywel y Da)
Owain ap Hywel Dda
Rheolodd Owain ap Hywel, mab Hywel Dda, Ddeheubarth am bron i ddeugain mlynedd, o 950 hyd ei farw yn 988. Yn ei amser ef, ac yn fwy na thebyg yn ei lys, yr ysgrifennwyd cronicl hynaf Cymru a’r casgliad hynaf o achau ei brenhinoedd. Mae llawer o’r hyn a wyddom am Gymru cyn y flwyddyn 1000 wedi dod atom am fod ysgolheigion Owain wedi’i roi ar glawr.
| Brenin Deheubarth | 950–988 |
|---|---|
| Tad | Hywel Dda |
| Meibion | Einion a Maredudd ab Owain |
| Bu farw | 988 |
Pan fu farw Hywel Dda yn 950, cymerodd ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin deyrnas Deheubarth gyda’i gilydd. Bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin y flwyddyn wedyn, ac o hynny ymlaen rheolodd Owain ar ei ben ei hun, o’r prif lys yn Ninefwr uwchben afon Tywi. Aeth Gwynedd yn ôl i feibion Idwal Foel, a setlodd y wlad yn ddwy deyrnas fawr, gogledd a de, pob un dan linach o Rodri Mawr.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Yng nghanol y ddegfed ganrif, yn Neheubarth Owain, casglodd rhywun flwyddnodion y Cymry yn un cronicl, flwyddyn wrth flwyddyn o’r bumed ganrif, a rhoi gydag ef gasgliad hir o achau brenhinoedd Cymru a’r Hen Ogledd. Ach Owain ei hun yw’r gyntaf yn y casgliad. Mae’n dechrau ‘Owain fab Hywel fab Cadell fab Rhodri fab Merfyn’, ac yn rhedeg yn ôl drwy frenhinoedd y Brythoniaid am genhedlaeth ar ôl cenhedlaeth. Rhoddir ach tŷ ei fam, Dyfed, wrth ei hochr.FfynonellauAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Wales and the Britons, 350–1064T. M. Charles-Edwards, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2013 (Saesneg)Hanes Cymru o’r Rhufeiniaid hyd Ruffudd ap Llywelyn: Merfyn a Rhodri, rhyfeloedd y Llychlynwyr, yr Annales Cambriae ac achau Harley a luniwyd yn amser Owain ap Hywel.
Gwaith ysgolheigion Tyddewi, yn nheyrnas Owain, oedd hyn, a chred y rhan fwyaf o haneswyr mai iddo ef y’i gwnaed. Fe’i copïwyd eto tua’r flwyddyn 1100 i’r llawysgrif sydd wedi goroesi heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig. Brwydrau Arthur ym Maddon a Chamlan, marw Maelgwn Gwynedd a Chadwaladr, buddugoliaethau Rhodri Mawr: daw’r cyfan atom drwy gronicl amser Owain.
Rheolodd Owain Ddeheubarth drwy flynyddoedd caled. Roedd llynges y Llychlynwyr yn ôl ar lannau Cymru, a’r Saeson yn pwyso ar y ffiniau. Yn ei flynyddoedd olaf, pan oedd yn hen, ymladdodd ei feibion drosto: Einion, a syrthiodd yn 984, a Maredudd, a enillodd Wynedd yn 986 a’i huno â theyrnas ei dad. Bu farw Owain yn 988, a daeth Maredudd ab Owain yn frenin mwyaf Cymru.FfynhonnellBrut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf