
Oes y Seintiau
Dinas Emrys
Y bryn ger Beddgelert lle, yn yr hen stori, roedd tŵr Gwrtheyrn yn dal i syrthio, a lle dangosodd y bachgen Emrys y ddraig goch a’r ddraig wen yn ymladd oddi tano.
Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Dinas Emrys: caer Emrys (Emrys Wledig)
Dinas Emrys
- Dinas caer, dinas
- Emrys Emrys Wledig
Dinas Emrys, caer Emrys, yw’r graig goediog uwchben Llyn Dinas ger Beddgelert. Dyma fryn y ddraig goch, lle dangosodd y bachgen Emrys i’r Brenin Gwrtheyrn y ddwy ddraig dan y llyn, ac mae draig y Brythoniaid wedi hedfan dros Gymru byth ers hynny.FfynonellauDinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd.History of the Britons (Historia Brittonum), chapters 40–42 ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829: caer Gwrtheyrn yn Eryri, y bachgen Emrys, y llyn a’r ddraig goch a’r ddraig wen.Discover the legend of two dragons ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Craflwyn a Beddgelert (Saesneg)Stori’r ddraig goch a’r ddraig wen yn Ninas Emrys, y ddraig goch a ddathlwyd byth ers hynny, a’r cloddio a gafodd lyn ac adfeilion caer a ailgodwyd sawl gwaith.
| Ar glawr gyntaf | Yr Historia Brittonum, tua 829FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 40–42 ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829: caer Gwrtheyrn yn Eryri, y bachgen Emrys, y llyn a’r ddraig goch a’r ddraig wen. |
|---|---|
| Bu pobl yma | Oes yr Haearn, y cyfnod Rhufeinig a’r Oesoedd Canol cynnarFfynhonnellDinas Emrys ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95284): caer gymhleth â muriau cerrig ar graig folcanig uwchben dyffryn Gwynant, tua 200 m wrth 100 m; yn ôl traddodiad y lle y ceisiodd Gwrtheyrn godi caer ac y proffwydodd y bachgen Myrddin am y dreigiau; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–6 olion o Oes yr Haearn, y cyfnod Rhufeinig a’r Oesoedd Canol cynnar; mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dair porth mewn tair llinell o furiau, gyda llwybrau dall a igam-ogam; ar y copa gorthwr cerrig hirsgwar 13 m wrth 11 m, un o grŵp bach o gestyll cerrig cynnar a godwyd yng Ngwynedd ddiwedd y 12fed ganrif, mynegiant o rym ac arglwyddiaeth tywysog; dechreuodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol adfer gwaith cerrig y gorthwr yn 2012. |
| Gorthwr | 13 m wrth 11 m, gan dywysogion GwyneddFfynonellauDinas Emrys ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95284): caer gymhleth â muriau cerrig ar graig folcanig uwchben dyffryn Gwynant, tua 200 m wrth 100 m; yn ôl traddodiad y lle y ceisiodd Gwrtheyrn godi caer ac y proffwydodd y bachgen Myrddin am y dreigiau; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–6 olion o Oes yr Haearn, y cyfnod Rhufeinig a’r Oesoedd Canol cynnar; mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dair porth mewn tair llinell o furiau, gyda llwybrau dall a igam-ogam; ar y copa gorthwr cerrig hirsgwar 13 m wrth 11 m, un o grŵp bach o gestyll cerrig cynnar a godwyd yng Ngwynedd ddiwedd y 12fed ganrif, mynegiant o rym ac arglwyddiaeth tywysog; dechreuodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol adfer gwaith cerrig y gorthwr yn 2012.Dinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd. |
Y tŵr na safai
Dywed Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, sut y daeth y Brenin Gwrtheyrn i Eryri i godi caer yma, ond bob nos syrthiai ei muriau. Dywedodd bachgen o’r enw Emrys wrtho beth oedd dan y bryn: llyn, ac ynddo ddwy ddraig, un goch ac un wen.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 40–42 ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829: caer Gwrtheyrn yn Eryri, y bachgen Emrys, y llyn a’r ddraig goch a’r ddraig wen.Dinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd.
Y ddraig goch
Pan agorwyd y llyn ymladdodd y dreigiau, ac o’r diwedd gyrrodd y goch y wen allan. Pobl Prydain oedd y ddraig goch, meddai Emrys, a’r goresgynwyr oedd y wen, a byddent un dydd yn cael eu gyrru allan. Bu’r ddraig goch yn arwydd Cymru o’r dydd hwnnw hyd heddiw.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 40–42 ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829: caer Gwrtheyrn yn Eryri, y bachgen Emrys, y llyn a’r ddraig goch a’r ddraig wen.Discover the legend of two dragons ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Craflwyn a Beddgelert (Saesneg)Stori’r ddraig goch a’r ddraig wen yn Ninas Emrys, y ddraig goch a ddathlwyd byth ers hynny, a’r cloddio a gafodd lyn ac adfeilion caer a ailgodwyd sawl gwaith.
Lludd a Llefelys
Mae hanes Cymreig arall, Lludd a Llefelys, yn adrodd sut y daeth y dreigiau yno. Claddodd y Brenin Lludd hwy yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, a dim ond yn ddiweddarach yr enwyd ef yn Ddinas Emrys.FfynhonnellDinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd.
Yr hyn a gafodd y cloddwyr
Cafodd cloddio yn 1910 ac yn 1954 i 1956 fod pobl yn byw ar y bryn yn Oes yr Haearn, yn y cyfnod Rhufeinig ac ymlaen i’r bumed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys. Y tu mewn i’r muriau, yn union fel y dywed yr hen Hanes, mae llyn, a llwyfan uwch ei ben.FfynonellauDinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd.Dinas Emrys ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95284): caer gymhleth â muriau cerrig ar graig folcanig uwchben dyffryn Gwynant, tua 200 m wrth 100 m; yn ôl traddodiad y lle y ceisiodd Gwrtheyrn godi caer ac y proffwydodd y bachgen Myrddin am y dreigiau; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–6 olion o Oes yr Haearn, y cyfnod Rhufeinig a’r Oesoedd Canol cynnar; mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dair porth mewn tair llinell o furiau, gyda llwybrau dall a igam-ogam; ar y copa gorthwr cerrig hirsgwar 13 m wrth 11 m, un o grŵp bach o gestyll cerrig cynnar a godwyd yng Ngwynedd ddiwedd y 12fed ganrif, mynegiant o rym ac arglwyddiaeth tywysog; dechreuodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol adfer gwaith cerrig y gorthwr yn 2012.Dinas Emrys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: safle hen gastell a bryngaer yn ne Eryri, un o’r cynharaf o’r cestyll Cymreig, tua milltir i’r gogledd-ddwyrain o Feddgelert; cofrestrwyd gan Cadw fel CN018; hen ystyr ‘dinas’ yw caer, felly ystyr yr enw yw Caer Emrys; mae’r bryn yn edrych i lawr tua Beddgelert ac i fyny i Lyn Dinas a Nant Gwynant; ar y bryn mae gweddillion tŵr cerrig hirsgwar; dengys archaeoleg fod caer yma yn y cyfnod Rhufeinig a’r Oesoedd Canol cynnar, lleoliad ymladd y ddraig goch a’r ddraig wen; yr Historia Brittonum o’r 9fed ganrif sy’n sôn gyntaf am y dreigiau’n ymladd dan y llyn, ac mae’r llyn yno o hyd.
Gorthwr y tywysog
Ar y copa saif sylfaen gorthwr cerrig, un o grŵp bach o gestyll cerrig cynnar a godwyd gan dywysogion Gwynedd. Mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dair porth mewn tair llinell o furiau. Dechreuodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol adfer y gorthwr yn 2012.FfynonellauDinas Emrys ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95284): caer gymhleth â muriau cerrig ar graig folcanig uwchben dyffryn Gwynant, tua 200 m wrth 100 m; yn ôl traddodiad y lle y ceisiodd Gwrtheyrn godi caer ac y proffwydodd y bachgen Myrddin am y dreigiau; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–6 olion o Oes yr Haearn, y cyfnod Rhufeinig a’r Oesoedd Canol cynnar; mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dair porth mewn tair llinell o furiau, gyda llwybrau dall a igam-ogam; ar y copa gorthwr cerrig hirsgwar 13 m wrth 11 m, un o grŵp bach o gestyll cerrig cynnar a godwyd yng Ngwynedd ddiwedd y 12fed ganrif, mynegiant o rym ac arglwyddiaeth tywysog; dechreuodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol adfer gwaith cerrig y gorthwr yn 2012.Dinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd.Discover the legend of two dragons ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Craflwyn a Beddgelert (Saesneg)Stori’r ddraig goch a’r ddraig wen yn Ninas Emrys, y ddraig goch a ddathlwyd byth ers hynny, a’r cloddio a gafodd lyn ac adfeilion caer a ailgodwyd sawl gwaith.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


