Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Dolbadarn

Castell a godwyd gan dywysog Cymreig, nid gan frenin Seisnig. Cododd Llywelyn Fawr ei dŵr crwn i warchod bwlch Llanberis wrth droed yr Wyddfa.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1230 53.116° N, 4.114° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis
Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Llun: Tilman2007, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Dolbadarn: dôl Padarn

Dolbadarn

  • Dol dôl
  • badarn Padarn Santo Padarn (treiglad meddal: p → b)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Dolbadarn ar fryncyn creigiog ger Llyn Padarn wrth droed Bwlch Llanberis. Fe’i codwyd gan Lywelyn Fawr i warchod y ffordd i galon Eryri, ac mae ei orthwr crwn, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, yn ‘the finest surviving example of a Welsh round tower’.

AdeiladyddLlywelyn Fawr
Gorthwr crwn1230au
Muriau’r gorthwr8 troedfedd o drwch

Castell y tywysogion

Roedd Dolbadarn yn un o dri chastell a ddechreuodd Llywelyn Fawr i warchod y bylchau i Eryri, gyda Dolwyddelan a Chastell y Bere. Dyma brif amddiffynfa tywysogion Gwynedd yng nghantref Arfon, yn gwarchod y ffordd drwy Nant Peris o’r arfordir i galon Eryri a’r porfeydd gwartheg cyfoethog o’i chwmpas. Cred rhai fod caer yma mor gynnar â’r chweched ganrif, yn amser Maelgwn Gwynedd.

Arglwydd y mynyddoedd

Roedd y castell yn symbol o rym Llywelyn yn ogystal ag yn amddiffynfa. Efallai iddo ddewis y safle am ei fod yn hawlio bod yn arglwydd mynyddoedd ac arfordiroedd Cymru. Codwyd y muriau cyntaf o lechfaen porffor a gwyrdd heb forter; yna yn yr 1230au ychwanegodd y gorthwr crwn mawr.

Y tŵr crwn

Roedd tri llawr i’r gorthwr ar un adeg, a’i furiau wyth troedfedd o drwch. Roedd ei ddrws ar y llawr cyntaf, a gyrhaeddid gan risiau pren ac a amddiffynnid, yn anarferol, gan borthcwlis. Y tu mewn, mae grisiau cerrig yn nhrwch y mur yn dal i ddringo i’r brif siambr gyda’i lle tân mawr, a’r tro yn newid cyfeiriad hanner ffordd i fyny.

Y llys olaf

Yn y rhyfel yn erbyn Edward I, roedd Dolbadarn yng ngofal Dafydd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, ac erbyn Mai 1283 roedd llywodraeth Dafydd yma. Y flwyddyn wedyn cymerodd Edward goed o’r castell i godi ei gastell newydd yng Nghaernarfon.

Dolbadarn Turner

O’r 1760au daeth arlunwyr i Ddolbadarn i osod ei adfail yn erbyn y llynnoedd a’r mynyddoedd, ac mae Dolbadarn Castle J. M. W. Turner o 1800 yn ei ddangos yn gwgu dros y tir. Rhoddodd Syr Michael Duff ef i’r genedl yn 1941, ac ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’i enw Cymraeg, Castell Dolbadarn, yn Saesneg hefyd.

Ddoe a heddiw

Dolbadarn Castle today: the tower and the mountains of Eryri
Dolbadarn Castle, About 1895: the round tower above Llyn Peris
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Mae tŵr crwn Llywelyn ab Iorwerth wedi gwarchod Bwlch Llanberis ers wyth can mlynedd. Rhwng y ddau lun, prin fod dim wedi newid ond y tywydd.

Ddoe: y tŵr crwn uwchben Llyn Peris · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y tŵr a mynyddoedd Eryri · Garry Platt, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Beth ddigwyddodd yma

  1. Dafydd yn ymladd ymlaen

    Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.

    Dafydd yn ymladd ymlaen

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf