

Oes yr Adfywiad
Ffwrnais Dyfi
Ffwrnais chwyth golosg o tua 1755 wrth raeadr afon Einion, ar safle lle gweithid arian a phlwm yn yr 1600au. Mae ei holwyn ddŵr fawr yn dal i droi, ac mae Cadw yn ei chadw ar agor am ddim.
Llun: Olwyn ddŵr Ffwrnais Dyfi, a godwyd tua 1755 yn Ffwrnais ger Machynlleth · Rob Farrow, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Wrth ymyl rhaeadr ar afon Einion, ym mhentref bach Ffwrnais ger Machynlleth, saif un o’r ffwrneisi chwyth golosg sydd wedi’u cadw orau ym Mhrydain. Yma toddwyd haearn am ryw hanner can mlynedd o tua 1755, ar safle lle gweithiwyd arian a phlwm y bryniau ganrif ynghynt.FfynonellauDyfi Furnace ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg a godwyd tua 1755 ac a weithiwyd am tua hanner can mlynedd i doddi mwyn haearn, gyda’i holwyn ddŵr wrth y rhaeadr; dangosodd cloddio yn yr 1980au ei bod yn sefyll ar safle gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg; mynediad am ddim.Dyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig.Dyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw.
| Codwyd | Tua 1755FfynhonnellDyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw. |
|---|---|
| Codwyd gan | Vernon, Kendall and Co.FfynhonnellDyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw. |
| Tanwydd | Golosg o’r coedwigoedd lleolFfynhonnellDyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw. |
| Gweithiodd hyd | Tua 1810FfynonellauDyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw.Dyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig. |
| Heddiw | Yng ngofal Cadw, am ddim i ymweldFfynhonnellDyfi Furnace ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg a godwyd tua 1755 ac a weithiwyd am tua hanner can mlynedd i doddi mwyn haearn, gyda’i holwyn ddŵr wrth y rhaeadr; dangosodd cloddio yn yr 1980au ei bod yn sefyll ar safle gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg; mynediad am ddim. |
Arian cyn haearn
Ymhell cyn codi’r ffwrnais, defnyddid rhaeadr yr Einion i weithio arian a phlwm mwynfeydd Sir Aberteifi. Roedd gan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol felin arian yma, a phan gloddiwyd y safle rhwng 1982 a 1987, cafwyd olion gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg o dan y ffwrnais.FfynonellauDyfi Furnace ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg a godwyd tua 1755 ac a weithiwyd am tua hanner can mlynedd i doddi mwyn haearn, gyda’i holwyn ddŵr wrth y rhaeadr; dangosodd cloddio yn yr 1980au ei bod yn sefyll ar safle gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg; mynediad am ddim.Dyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig.
Awgrymodd rhai i Fathdy’r Brenin gael ei symud yma’n ddirgel o Gastell Aberystwyth, un filltir ar ddeg i lawr yr arfordir, yn ystod y Rhyfel Cartref. Ni chafwyd prawf o hynny, ond mae’n dangos mor glos y clymwyd y cwm bach hwn wrth arian y bryniau.FfynhonnellDyfi Furnace (Cadw) ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Cafodd cloddio yn yr 1980au dystiolaeth y gallai’r ffwrnais fod wedi’i chodi ar safle gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg; awgrymwyd, heb brawf, i’r Bathdy Brenhinol yng Nghastell Aberystwyth gael ei symud yma’n ddirgel yn ystod Rhyfel Cartref 1642–48.
Pedair mil o flynyddoedd o fetel
Bu metel yn cael ei weithio yn nyffryn Dyfi ers amser hir iawn. Dangosodd dyddio radiocarbon fod copr yn cael ei gloddio yn Oes yr Efydd o fewn milltir i ganol Machynlleth, ychydig filltiroedd i fyny’r afon.FfynhonnellMachynlleth ↗Wikipedia (Saesneg)Machynlleth, tref farchnad yn nyffryn Dyfi ym Mhowys, yn hen Sir Drefaldwyn; daw’r enw o ma, maes neu wastadedd, a Chynllaith, enw person; dangosodd dyddio radiocarbon fod copr yn cael ei gloddio yn Oes yr Efydd o fewn milltir i ganol y dref; cododd y Rhufeiniaid gaer yng Nghefn Caer ger Pennal; yn 1291 rhoddodd siarter frenhinol i Owen de la Pole, arglwydd Powys, farchnad ym Machynlleth bob dydd Mercher am byth a dwy ffair bob blwyddyn, ac mae marchnad dydd Mercher yn brysur o hyd 700 mlynedd yn ddiweddarach; dengys dogfen o 1632 anifeiliaid ar werth o siroedd Meirionnydd, Trefaldwyn, Aberteifi, Caerfyrddin a Dinbych; enwyd Pont ar Ddyfi gyntaf yn 1533; Machynlleth oedd lle senedd Gymreig Owain Glyndŵr yn 1404 ac mae’n hawlio bod yn hen brifddinas Cymru; coronwyd Owain yn Dywysog Cymru yn 1404 ger y Senedd-dy, un o dri thŷ canoloesol yn y dref, gerbron arweinwyr o’r Alban, Ffrainc a Sbaen, a chynhaliodd ei senedd olaf ym Mhennal gerllaw, ger eglwys Sant Pedr ad Vincula; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1937 a 1981; agorodd siop gyntaf Laura Ashley yn 35 Heol Maengwyn yn 1961; tŵr y cloc, 23.7 m o uchder, yw symbol y dref; cartref MoMA Cymru ac yn agos at y Ganolfan Dechnoleg Amgen; yng nghanol Biosffer Dyfi, a gyhoeddwyd gan UNESCO yn 2009; ar Lwybr Glyndŵr; yn 2021 gallai 50.2% o’r bobl siarad, darllen ac ysgrifennu Cymraeg.
Mwyn o Cumbria, coed o Gymru
Tua 1755 cododd meistri haearn Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr ffwrnais chwyth yma. Dygid mwyn haearn o Cumbria, ond roedd y tanwydd wrth law: golosg, wedi’i losgi o goedwigoedd dyffryn Dyfi, a dŵr yr Einion yn disgyn i roi grym iddi. O 1774 roedd yn eiddo llwyr i deulu Kendall.FfynhonnellDyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw.
Sut y gweithiai’r ffwrnais
Teflid mwyn a golosg i mewn ar ben y simnai garreg uchel. I wneud y tân yn ddigon poeth i doddi haearn, gweithiai olwyn ddŵr feginau mawr ar y llawr isaf, a borthid gan ffrwd a gariai ddŵr o’r afon. Llifai’r haearn tawdd allan ar y gwaelod i fowldiau tywod yn haearn crai, a âi i efeiliau Canolbarth Lloegr a thu hwnt.FfynonellauDyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig.Dyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw. Golosg oedd bywyd y ffwrnais, ac mae’r storfa gerrig fawr lle cedwid ef yn sych yn dal i sefyll wrth ei hymyl.FfynhonnellDyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig.
Melin lifio ac olwyn ddŵr
Dim ond am ryw hanner can mlynedd y gweithiodd y ffwrnais, ac erbyn tua 1810 roedd wedi oeri.FfynonellauDyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw.Dyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig. Troswyd yr adeilad yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sy’n troi yno heddiw.FfynhonnellDyfi Furnace, Ysgubor-y-coed (record 9822) ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth a godwyd tua 1755 i doddi mwyn haearn a ddygwyd o Cumbria, gan ddefnyddio golosg o goedwigoedd lleol a grym dŵr; fe’i sefydlwyd gan gwmni Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr, roedd yn eiddo i’r Kendalliaid yn llwyr o 1774, ac yn cael ei defnyddio hyd tua 1810; fe’i troswyd yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sydd ar y safle heddiw. Olwyn gefnddwr yw hi: arweinir y dŵr ar ei phen, a’i bwysau sy’n troi’r olwyn. Rhoddodd y ffwrnais ei henw i’r pentref o’i chwmpas, Ffwrnais, Furnace yn Saesneg.FfynhonnellDyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig.
Wedi’i hachub i Gymru
Adferodd Cadw y ffwrnais yn yr 1980au. Mae’n adeilad rhestredig ac yn heneb gofrestredig, ac yn un o’r lleoedd gorau yng Nghymru i weld sut y gwneid haearn cyn oes y glo.FfynonellauDyfi Furnace ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg a godwyd tua 1755 ac a weithiwyd am tua hanner can mlynedd i doddi mwyn haearn, gyda’i holwyn ddŵr wrth y rhaeadr; dangosodd cloddio yn yr 1980au ei bod yn sefyll ar safle gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg; mynediad am ddim.Dyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig.
Ymweld
Mae’r ffwrnais ar yr A487 rhwng Machynlleth ac Aberystwyth, â maes parcio bach. Mae mynediad am ddim, ac mae llwybr byr yn arwain i fyny wrth ymyl yr olwyn at raeadr yr Einion.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
O amgylch y lle
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto… — The British Museum, Pippa Pearce · CC BY 2.0
- Llythyr Pennal gwreiddiol, Mawrth 1406, oddi wrth Owain Glyndŵr at Siarl VI o Ffrainc, gyda’i sêl, yn yr… — Archives nationales (France) · CC BY-SA 4.0
- Y Senedd-dy ym Machynlleth, sy’n gysylltiedig â senedd Owain Glyndŵr yn 1404 — Llywelyn2000 · CC BY-SA 4.0
- Adfeilion Castell y Bere ar eu craig uwchben dyffryn Dysynni — Ian Medcalf · CC BY-SA 2.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan



