Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Ffwrnais Dyfi

Ffwrnais chwyth golosg o tua 1755 wrth raeadr afon Einion, ar safle lle gweithid arian a phlwm yn yr 1600au. Mae ei holwyn ddŵr fawr yn dal i droi, ac mae Cadw yn ei chadw ar agor am ddim.

Llun: Olwyn ddŵr Ffwrnais Dyfi, a godwyd tua 1755 yn Ffwrnais ger Machynlleth · Rob Farrow, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

tua 1755 52.531° N, 3.944° W Agor mewn map ↗ Ar fap y wefan hon →
Olwyn ddŵr Ffwrnais Dyfi, a godwyd tua 1755 yn Ffwrnais ger Machynlleth
Olwyn ddŵr Ffwrnais Dyfi, a godwyd tua 1755 yn Ffwrnais ger Machynlleth · Llun: Wikimedia Commons · Rob Farrow, CC BY-SA 2.0

Wrth ymyl rhaeadr ar afon Einion, ym mhentref bach Ffwrnais ger Machynlleth, saif un o’r ffwrneisi chwyth golosg sydd wedi’u cadw orau ym Mhrydain. Yma toddwyd haearn am ryw hanner can mlynedd o tua 1755, ar safle lle gweithiwyd arian a phlwm y bryniau ganrif ynghynt.

CodwydTua 1755
Codwyd ganVernon, Kendall and Co.
TanwyddGolosg o’r coedwigoedd lleol
Gweithiodd hydTua 1810
HeddiwYng ngofal Cadw, am ddim i ymweld

Arian cyn haearn

Ymhell cyn codi’r ffwrnais, defnyddid rhaeadr yr Einion i weithio arian a phlwm mwynfeydd Sir Aberteifi. Roedd gan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol felin arian yma, a phan gloddiwyd y safle rhwng 1982 a 1987, cafwyd olion gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg o dan y ffwrnais.

Awgrymodd rhai i Fathdy’r Brenin gael ei symud yma’n ddirgel o Gastell Aberystwyth, un filltir ar ddeg i lawr yr arfordir, yn ystod y Rhyfel Cartref. Ni chafwyd prawf o hynny, ond mae’n dangos mor glos y clymwyd y cwm bach hwn wrth arian y bryniau.

Pedair mil o flynyddoedd o fetel

Bu metel yn cael ei weithio yn nyffryn Dyfi ers amser hir iawn. Dangosodd dyddio radiocarbon fod copr yn cael ei gloddio yn Oes yr Efydd o fewn milltir i ganol Machynlleth, ychydig filltiroedd i fyny’r afon.

Mwyn o Cumbria, coed o Gymru

Tua 1755 cododd meistri haearn Vernon, Kendall and Co. o Orllewin Canolbarth Lloegr ffwrnais chwyth yma. Dygid mwyn haearn o Cumbria, ond roedd y tanwydd wrth law: golosg, wedi’i losgi o goedwigoedd dyffryn Dyfi, a dŵr yr Einion yn disgyn i roi grym iddi. O 1774 roedd yn eiddo llwyr i deulu Kendall.

Sut y gweithiai’r ffwrnais

Teflid mwyn a golosg i mewn ar ben y simnai garreg uchel. I wneud y tân yn ddigon poeth i doddi haearn, gweithiai olwyn ddŵr feginau mawr ar y llawr isaf, a borthid gan ffrwd a gariai ddŵr o’r afon. Llifai’r haearn tawdd allan ar y gwaelod i fowldiau tywod yn haearn crai, a âi i efeiliau Canolbarth Lloegr a thu hwnt. Golosg oedd bywyd y ffwrnais, ac mae’r storfa gerrig fawr lle cedwid ef yn sych yn dal i sefyll wrth ei hymyl.

Melin lifio ac olwyn ddŵr

Dim ond am ryw hanner can mlynedd y gweithiodd y ffwrnais, ac erbyn tua 1810 roedd wedi oeri. Troswyd yr adeilad yn felin lifio yn ddiweddarach, a dyna pryd y gosodwyd yr olwyn ddŵr fawr sy’n troi yno heddiw. Olwyn gefnddwr yw hi: arweinir y dŵr ar ei phen, a’i bwysau sy’n troi’r olwyn. Rhoddodd y ffwrnais ei henw i’r pentref o’i chwmpas, Ffwrnais, Furnace yn Saesneg.

Wedi’i hachub i Gymru

Adferodd Cadw y ffwrnais yn yr 1980au. Mae’n adeilad rhestredig ac yn heneb gofrestredig, ac yn un o’r lleoedd gorau yng Nghymru i weld sut y gwneid haearn cyn oes y glo.

Ymweld

Mae’r ffwrnais ar yr A487 rhwng Machynlleth ac Aberystwyth, â maes parcio bach. Mae mynediad am ddim, ac mae llwybr byr yn arwain i fyny wrth ymyl yr olwyn at raeadr yr Einion.

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf