Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Casglodd Llywelyn Fawr reolwyr Cymru yma yn 1216 i rannu Deheubarth, yn yr hyn a alwyd yn senedd Gymreig gyntaf.
Llun: Aberdyfi o’r ochr draw i afon Dyfi · Jrfw51, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Aberdyfi: aber afon Dyfi
Aberdyfi
Mae Aberdyfi’n edrych i’r de ar draws aber afon Dyfi tua Cheredigion. Cyfarfu tywysogion gogledd a de Cymru yma fwy nag unwaith, ac yn 1216 cynhaliodd Llywelyn Fawr ei gyngor yn Aberdyfi.FfynonellauAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
| Cyngor Aberdyfi | 1216FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021. |
|---|---|
| Llongau a adeiladwyd ym Mhenhelig | 45, o 1840 hyd 1880FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021. |
| Y ganolfan Outward Bound gyntaf | 1941FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021. |
Bu Aberdyfi yn fan cyfarfod i dywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac yn 1216. Yng nghyngor 1216 rhannodd Llywelyn Fawr diroedd Deheubarth rhwng ei thywysogion, a chadarnhawyd Rhys Gryg yng Nghantref Mawr, Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion.FfynonellauAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.Rhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.
Allan ym Mae Ceredigion, yn ôl traddodiad Cymru, gorwedd Cantre’r Gwaelod, tir Gwyddno Garanhir, a warchodid rhag y môr gan lifddorau hyd y noson y gadawyd hwy ar agor. Dywedir bod ei glychau’n canu dan y dŵr, a Cheiriog a roddodd i gân clychau Aberdyfi ei geiriau Cymraeg.FfynonellauGwyddno Garanhir ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddno Garanhir, rheolwr tir suddedig Cantre’r Gwaelod oddi ar arfordir Cymru, tad Elffin ac felly taid maeth Taliesin yn Hanes Taliesin; mae mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; yn ôl traddodiad ef oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod yn yr hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, a’i brif gaer, Caer Wyddno, i’r gogledd-orllewin o Aberystwyth heddiw; gwarchodid yr holl deyrnas rhag y môr gan lifddorau yr oedd rhaid eu cau cyn y llanw, ac un diwrnod methodd y ceidwad, Seithenyn, â’u cau a daeth y môr i mewn a gorchuddio’r tir; rhydd traddodiad hefyd ran o’i deyrnas ar dir sych iddo y gallai ffoi iddi; uniaethodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef â Gwyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif, yr ymgeisydd mwyaf tebygol efallai; yn The Dark Is Rising gan Susan Cooper ef yw brenin y Tiroedd Coll; ystyr Garanhir yw ‘coesau hir’, ‘coesau crëyr’.Aberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn anfon llechi a rhisgl derw allan, ac adeiladodd saith iard ym Mhenhelig 45 o longau hwyliau rhwng 1840 ac 1880. Daeth y rheilffordd yn 1863.FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Ers 1936 mae deg o glychau yn nhŵr Eglwys Sant Pedr wedi canu cân y clychau, ac mae bad achub y pentref wedi gwasanaethu ers 1837. Agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yma yn 1941.FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Y cyngor yn AberdyfiFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf