Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 2nd century (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif) Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid Cymru Rufeinig Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Y Brenin Lles (Lleurwg), cerflun yng Nghastell Coch
Y Brenin Lles (Lleurwg), cerflun yng Nghastell Coch · Llun: Wikimedia Commons · Jason.nlw, CC BY-SA 4.0

Roedd Lleurwg, Lucius yn Lladin, yn frenin ar y Brythoniaid yn yr ail ganrif a anfonodd i Rufain yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Geilw traddodiad Cymru ef yn Lles fab Coel, ac yn Lleufer Mawr, oherwydd drwyddo ef, meddir, y daeth y ffydd i holl bobl yr ynys.

PrydYr ail ganrif; rhydd Beda’r flwyddyn 156
Enwau CymraegLleurwg, Lles map Coel, Lleufer Mawr
TadY brenin Coel, yn Sieffre o Fynwy
Fe’i cofir ynLlandaf, Sain Ffagan, ac eglwys St Peter upon Cornhill yn Llundain

Llythyr yng nghofnodion Rhufain#

O lyfrau Prydain y daw’r rhan fwyaf o’r hyn a wyddom am frenhinoedd cynnar y Brythoniaid. Mae Lucius yn wahanol. Fe’i henwir gyntaf yn y Liber Pontificalis, Llyfr y Pabau, a ysgrifennwyd yn Rhufain yn 532, yn ei gofnod am y Pab Eleutherius: ‘derbyniodd lythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion drwy ei orchymyn ef.’ Roedd y stori’n hysbys yn Rhufain, ymhell o Gymru, bedair canrif ar ddeg yn ôl.

Hic accepit epistolam a Lucio Brittaniorum rege ut Xrianus efficeretur per ejus mandatum.

Liber Pontificalis, buchedd y Pab Eleutherius

Y Brythoniaid yn dilyn eu brenin#

Rhoddodd Beda, yn ysgrifennu yn Northumbria yn 731, y llythyr yn y flwyddyn 156 ac ychwanegu’r hyn a ddilynodd: cafodd Lucius ei ddymuniad yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant, yn gyfan a dilychwin, mewn heddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Yn y stori hon arweiniodd y brenin, ac aeth ei bobl gydag ef.

Ffagan a Dyfan#

Cofiwyd yng Nghymru enwau’r negeswyr a ddaeth o Rufain i fedyddio’r brenin. Mae awduron diweddarach yn eu galw’n Ffagan a Dyfan; mae Llyfr Llandaf yn enwi negeswyr Lleurwg ei hun at y Pab yn Elfan a Medwy. Mae llawysgrifau Cymraeg yn gwneud Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf a Ffagan yn ei olynydd, ac mae pentref Sain Ffagan ger Caerdydd, cartref amgueddfa genedlaethol hanes Cymru heddiw, yn dwyn enw Ffagan.

Lleurwg yn nhraddodiad Cymru#

Adroddir y stori yn yr Historia Brittonum ac yn Llyfr Llandaf, ac mae Sieffre o Fynwy yn ei hadrodd yn llawn. Yn ei Hanes ef, mab y brenin da Coel yw Lucius, ac mae’n teyrnasu fel ei dad. Wedi clywed am weithredoedd y Cristnogion, mae’n ysgrifennu at Eleutherius, ac mae negeswyr y Pab yn ei fedyddio ef ac yna’r bobl, yn troi’r hen demlau’n eglwysi, ac yn gosod esgobion lle bu’r offeiriaid paganaidd.

Yr eglwys yn Llundain#

Mae gan Lundain ei thraddodiad ei hun am Lucius. Ers amser maith cyfrifir eglwys St Peter upon Cornhill yn eglwys gyntaf y ddinas, a sefydlwyd ganddo ef. Dechreuai llechen wedi’i phaentio yno, a gofnodwyd cyn Tân Mawr 1666: ‘Be hit known to al men, that the yeerys of our Lord God an clxxix, Lucius the fyrst christen kyng of this lond, then callyd Brytayne, fowndyd the fyrst chyrch in London.’ Mae copi pres a osodwyd wedi’r tân yn dal i hongian yn yr eglwys.

Brenin y Brythoniaid#

Dadleuodd rhai ysgolheigion yn y ganrif ddiwethaf fod ysgrifydd yn Rhufain wedi drysu rhwng Prydain a Birtha, caer yn Edessa, ac mai brenin yn y dwyrain a anfonodd y llythyr. Mae’r archaeolegydd David J. Knight, yn ei lyfr King Lucius of Britain, wedi ateb na alwyd brenin Edessa erioed yn Lucius o Birtha, ac mai dim ond wedi tröedigaeth Lucius y cymerodd ei enwau Lladin. Dadleua o blaid yr hen ddealltwriaeth: mai brenin ar y Brythoniaid oedd Lucius.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron
d. 388

Macsen Wledig

Ymerawdwr o Brydain (wedi’i gofnodi)

Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.

Macsen Wledig

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf