Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn dri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae llawer o’i siarteri o deyrnasiad y Brenin Meurig ap Tewdrig wedi’u gwneud iddo ef.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Euddogwy, Oudoceus yn Lladin, yw un o dri sant Eglwys Gadeiriol Llandaf, a gofir yno gyda Dyfrig a Theilo fel un o’i hesgobion cyntaf. Yn nai i Deilo, olynodd ei ewythr yn esgob, a gorffennodd ei ddyddiau yn nyffryn Gwy yn Llandogo, Llaneuddogwy, sy’n dwyn ei enw o hyd.FfynonellauOudoceus ↗Wikipedia (Saesneg)Oudoceus neu Euddogwy (tua 536 hyd tua 615 neu 625), a adwaenir fel arfer fel trydydd esgob Llandaf, er ei fod yn fwy tebygol yn esgob o’r seithfed ganrif yn Llandeilo Fawr; mae Wendy Davies yn rhoi ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700; mae grantiau tir Llyfr Llandaf yn ei wneud yn gyfoes â brenhinoedd de Cymru ddiwedd y seithfed ganrif; mab Buddig, brenin Llydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, a’r saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo; dywedir iddo osod creiriau Teilo yn Llandaf; yn ei Fuchedd, roedd y Brenin Einion o Glywysing yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy, a phan gyrhaeddodd glogyn Euddogwy a gorwedd arno ni allai’r cŵn ei gyffwrdd, a rhoddodd Einion y tir i’r sant; mae’n debyg mai ef a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf; ymneilltuodd i Landogo ger Tyndyrn a bu farw yno ar 2 Gorffennaf, ei ŵyl; claddwyd yn Llandaf, lle bu cysegrfa iddo hyd 1547; un o’r tri sant y cysegrwyd yr eglwys gadeiriol iddynt.Oudoceus (Euddogwy), saint, fl. late 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o esgobion cynnar Llandaf; Buchedd yn Llyfr Llandaf yw’r unig awdurdod: mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer Sant Teilo, daeth yn ôl i Landaf gyda Theilo ac yn y diwedd ei olynu’n esgob; mae’r Fuchedd yn sôn am ei daith i Rufain, am greiriau a ddaeth â hwy i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, ac am ei wyrthiau, ac mae un ohonynt yn dod ag ef ynghyd â Gildas; bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl; lluniwyd Llyfr Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif i godi bri esgobaeth Llandaf, ac mae’r Fuchedd a’i hun siarter ar hugain yn rhan o’r cynllun hwnnw; ymddengys i straeon dau neu dri gŵr gael eu huno, yn eu plith Eudoce, esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif, a sant Llandogo yn Sir Fynwy, yr unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant.
Mae’r unig hanes am ei fywyd yn Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif. Mae’n adrodd mai mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, oedd Euddogwy, a bod y saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo. Pan ddaeth Teilo adref o Lydaw wedi’r Fad Felen, daeth Euddogwy gydag ef i Gymru, i’w hyfforddi i’r eglwys dan ei ewythr.FfynonellauOudoceus (Euddogwy), saint, fl. late 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o esgobion cynnar Llandaf; Buchedd yn Llyfr Llandaf yw’r unig awdurdod: mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer Sant Teilo, daeth yn ôl i Landaf gyda Theilo ac yn y diwedd ei olynu’n esgob; mae’r Fuchedd yn sôn am ei daith i Rufain, am greiriau a ddaeth â hwy i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, ac am ei wyrthiau, ac mae un ohonynt yn dod ag ef ynghyd â Gildas; bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl; lluniwyd Llyfr Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif i godi bri esgobaeth Llandaf, ac mae’r Fuchedd a’i hun siarter ar hugain yn rhan o’r cynllun hwnnw; ymddengys i straeon dau neu dri gŵr gael eu huno, yn eu plith Eudoce, esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif, a sant Llandogo yn Sir Fynwy, yr unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant.Oudoceus ↗Wikipedia (Saesneg)Oudoceus neu Euddogwy (tua 536 hyd tua 615 neu 625), a adwaenir fel arfer fel trydydd esgob Llandaf, er ei fod yn fwy tebygol yn esgob o’r seithfed ganrif yn Llandeilo Fawr; mae Wendy Davies yn rhoi ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700; mae grantiau tir Llyfr Llandaf yn ei wneud yn gyfoes â brenhinoedd de Cymru ddiwedd y seithfed ganrif; mab Buddig, brenin Llydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, a’r saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo; dywedir iddo osod creiriau Teilo yn Llandaf; yn ei Fuchedd, roedd y Brenin Einion o Glywysing yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy, a phan gyrhaeddodd glogyn Euddogwy a gorwedd arno ni allai’r cŵn ei gyffwrdd, a rhoddodd Einion y tir i’r sant; mae’n debyg mai ef a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf; ymneilltuodd i Landogo ger Tyndyrn a bu farw yno ar 2 Gorffennaf, ei ŵyl; claddwyd yn Llandaf, lle bu cysegrfa iddo hyd 1547; un o’r tri sant y cysegrwyd yr eglwys gadeiriol iddynt.
Ymhen amser olynodd Euddogwy Deilo yn esgob. Dywedir iddo ddod â chreiriau’r saint i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, a gosod creiriau Teilo yno. Mae rhai haneswyr yn credu mai Euddogwy ei hun a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, ac mae’r grantiau tir a gopïwyd i Lyfr Llandaf yn ei wneud yn ŵr o oes brenhinoedd de Cymru yn niwedd y seithfed ganrif.FfynonellauOudoceus (Euddogwy), saint, fl. late 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o esgobion cynnar Llandaf; Buchedd yn Llyfr Llandaf yw’r unig awdurdod: mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer Sant Teilo, daeth yn ôl i Landaf gyda Theilo ac yn y diwedd ei olynu’n esgob; mae’r Fuchedd yn sôn am ei daith i Rufain, am greiriau a ddaeth â hwy i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, ac am ei wyrthiau, ac mae un ohonynt yn dod ag ef ynghyd â Gildas; bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl; lluniwyd Llyfr Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif i godi bri esgobaeth Llandaf, ac mae’r Fuchedd a’i hun siarter ar hugain yn rhan o’r cynllun hwnnw; ymddengys i straeon dau neu dri gŵr gael eu huno, yn eu plith Eudoce, esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif, a sant Llandogo yn Sir Fynwy, yr unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant.Oudoceus ↗Wikipedia (Saesneg)Oudoceus neu Euddogwy (tua 536 hyd tua 615 neu 625), a adwaenir fel arfer fel trydydd esgob Llandaf, er ei fod yn fwy tebygol yn esgob o’r seithfed ganrif yn Llandeilo Fawr; mae Wendy Davies yn rhoi ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700; mae grantiau tir Llyfr Llandaf yn ei wneud yn gyfoes â brenhinoedd de Cymru ddiwedd y seithfed ganrif; mab Buddig, brenin Llydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, a’r saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo; dywedir iddo osod creiriau Teilo yn Llandaf; yn ei Fuchedd, roedd y Brenin Einion o Glywysing yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy, a phan gyrhaeddodd glogyn Euddogwy a gorwedd arno ni allai’r cŵn ei gyffwrdd, a rhoddodd Einion y tir i’r sant; mae’n debyg mai ef a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf; ymneilltuodd i Landogo ger Tyndyrn a bu farw yno ar 2 Gorffennaf, ei ŵyl; claddwyd yn Llandaf, lle bu cysegrfa iddo hyd 1547; un o’r tri sant y cysegrwyd yr eglwys gadeiriol iddynt.
Mae ei Fuchedd yn sôn am frenin Glywysing a oedd yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy. Rhedodd y carw at y fan lle’r eisteddai Euddogwy a gorwedd ar ei glogyn, ac ni allai’r cŵn ei gyffwrdd. Rhoddodd y brenin y tir i’r sant mewn diolch. Mae un arall o’i wyrthiau yn dod ag ef ynghyd â Gildas, ac mae’r Fuchedd hefyd yn sôn am daith a wnaeth i Rufain.FfynonellauOudoceus ↗Wikipedia (Saesneg)Oudoceus neu Euddogwy (tua 536 hyd tua 615 neu 625), a adwaenir fel arfer fel trydydd esgob Llandaf, er ei fod yn fwy tebygol yn esgob o’r seithfed ganrif yn Llandeilo Fawr; mae Wendy Davies yn rhoi ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700; mae grantiau tir Llyfr Llandaf yn ei wneud yn gyfoes â brenhinoedd de Cymru ddiwedd y seithfed ganrif; mab Buddig, brenin Llydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, a’r saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo; dywedir iddo osod creiriau Teilo yn Llandaf; yn ei Fuchedd, roedd y Brenin Einion o Glywysing yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy, a phan gyrhaeddodd glogyn Euddogwy a gorwedd arno ni allai’r cŵn ei gyffwrdd, a rhoddodd Einion y tir i’r sant; mae’n debyg mai ef a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf; ymneilltuodd i Landogo ger Tyndyrn a bu farw yno ar 2 Gorffennaf, ei ŵyl; claddwyd yn Llandaf, lle bu cysegrfa iddo hyd 1547; un o’r tri sant y cysegrwyd yr eglwys gadeiriol iddynt.Oudoceus (Euddogwy), saint, fl. late 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o esgobion cynnar Llandaf; Buchedd yn Llyfr Llandaf yw’r unig awdurdod: mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer Sant Teilo, daeth yn ôl i Landaf gyda Theilo ac yn y diwedd ei olynu’n esgob; mae’r Fuchedd yn sôn am ei daith i Rufain, am greiriau a ddaeth â hwy i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, ac am ei wyrthiau, ac mae un ohonynt yn dod ag ef ynghyd â Gildas; bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl; lluniwyd Llyfr Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif i godi bri esgobaeth Llandaf, ac mae’r Fuchedd a’i hun siarter ar hugain yn rhan o’r cynllun hwnnw; ymddengys i straeon dau neu dri gŵr gael eu huno, yn eu plith Eudoce, esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif, a sant Llandogo yn Sir Fynwy, yr unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant.
Yn ei henaint gadawodd Euddogwy Landaf am Landogo, ar lan Gwy ger Tyndyrn, lle bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl. Llandogo yw’r unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant. Claddwyd ef yn Llandaf, lle safai ei gysegrfa hyd 1547, ac mae’r eglwys gadeiriol wedi’i chysegru iddo ef ynghyd â Dyfrig a Theilo.FfynonellauOudoceus ↗Wikipedia (Saesneg)Oudoceus neu Euddogwy (tua 536 hyd tua 615 neu 625), a adwaenir fel arfer fel trydydd esgob Llandaf, er ei fod yn fwy tebygol yn esgob o’r seithfed ganrif yn Llandeilo Fawr; mae Wendy Davies yn rhoi ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700; mae grantiau tir Llyfr Llandaf yn ei wneud yn gyfoes â brenhinoedd de Cymru ddiwedd y seithfed ganrif; mab Buddig, brenin Llydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, a’r saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo; dywedir iddo osod creiriau Teilo yn Llandaf; yn ei Fuchedd, roedd y Brenin Einion o Glywysing yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy, a phan gyrhaeddodd glogyn Euddogwy a gorwedd arno ni allai’r cŵn ei gyffwrdd, a rhoddodd Einion y tir i’r sant; mae’n debyg mai ef a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf; ymneilltuodd i Landogo ger Tyndyrn a bu farw yno ar 2 Gorffennaf, ei ŵyl; claddwyd yn Llandaf, lle bu cysegrfa iddo hyd 1547; un o’r tri sant y cysegrwyd yr eglwys gadeiriol iddynt.Oudoceus (Euddogwy), saint, fl. late 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o esgobion cynnar Llandaf; Buchedd yn Llyfr Llandaf yw’r unig awdurdod: mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer Sant Teilo, daeth yn ôl i Landaf gyda Theilo ac yn y diwedd ei olynu’n esgob; mae’r Fuchedd yn sôn am ei daith i Rufain, am greiriau a ddaeth â hwy i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, ac am ei wyrthiau, ac mae un ohonynt yn dod ag ef ynghyd â Gildas; bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl; lluniwyd Llyfr Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif i godi bri esgobaeth Llandaf, ac mae’r Fuchedd a’i hun siarter ar hugain yn rhan o’r cynllun hwnnw; ymddengys i straeon dau neu dri gŵr gael eu huno, yn eu plith Eudoce, esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif, a sant Llandogo yn Sir Fynwy, yr unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant.
Lluniwyd Llyfr Llandaf i ddangos oed a mawredd eglwys Llandaf, ac mae ysgolheigion yn credu i straeon mwy nag un gŵr sanctaidd ddod ynghyd ym Muchedd Euddogwy, yn eu plith esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif a sant Llandogo. Mae’r hanesydd Wendy Davies yn gosod ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700.FfynonellauOudoceus (Euddogwy), saint, fl. late 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUn o esgobion cynnar Llandaf; Buchedd yn Llyfr Llandaf yw’r unig awdurdod: mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer Sant Teilo, daeth yn ôl i Landaf gyda Theilo ac yn y diwedd ei olynu’n esgob; mae’r Fuchedd yn sôn am ei daith i Rufain, am greiriau a ddaeth â hwy i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, ac am ei wyrthiau, ac mae un ohonynt yn dod ag ef ynghyd â Gildas; bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl; lluniwyd Llyfr Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif i godi bri esgobaeth Llandaf, ac mae’r Fuchedd a’i hun siarter ar hugain yn rhan o’r cynllun hwnnw; ymddengys i straeon dau neu dri gŵr gael eu huno, yn eu plith Eudoce, esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif, a sant Llandogo yn Sir Fynwy, yr unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant.Oudoceus ↗Wikipedia (Saesneg)Oudoceus neu Euddogwy (tua 536 hyd tua 615 neu 625), a adwaenir fel arfer fel trydydd esgob Llandaf, er ei fod yn fwy tebygol yn esgob o’r seithfed ganrif yn Llandeilo Fawr; mae Wendy Davies yn rhoi ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700; mae grantiau tir Llyfr Llandaf yn ei wneud yn gyfoes â brenhinoedd de Cymru ddiwedd y seithfed ganrif; mab Buddig, brenin Llydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, a’r saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo; dywedir iddo osod creiriau Teilo yn Llandaf; yn ei Fuchedd, roedd y Brenin Einion o Glywysing yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy, a phan gyrhaeddodd glogyn Euddogwy a gorwedd arno ni allai’r cŵn ei gyffwrdd, a rhoddodd Einion y tir i’r sant; mae’n debyg mai ef a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf; ymneilltuodd i Landogo ger Tyndyrn a bu farw yno ar 2 Gorffennaf, ei ŵyl; claddwyd yn Llandaf, lle bu cysegrfa iddo hyd 1547; un o’r tri sant y cysegrwyd yr eglwys gadeiriol iddynt.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.