Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 600

Sant Euddogwy

Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn dri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae llawer o’i siarteri o deyrnasiad y Brenin Meurig ap Tewdrig wedi’u gwneud iddo ef.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 600 (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125) Trydydd sylfaenydd Llandaf Oes y Seintiau Saint a ffydd
Eglwys Sant Euddogwy yn Llandogo
Eglwys Sant Euddogwy yn Llandogo · Llun: Wikimedia Commons · ChurchCrawler, CC BY-SA 2.0

Euddogwy, Oudoceus yn Lladin, yw un o dri sant Eglwys Gadeiriol Llandaf, a gofir yno gyda Dyfrig a Theilo fel un o’i hesgobion cyntaf. Yn nai i Deilo, olynodd ei ewythr yn esgob, a gorffennodd ei ddyddiau yn nyffryn Gwy yn Llandogo, Llaneuddogwy, sy’n dwyn ei enw o hyd.

PrydY chweched neu’r seithfed ganrif
Ei dadBuddig, tywysog o Lydaw
Ei ewythrTeilo
Ei eglwysLlandaf; Llandogo
Dydd gŵyl2 Gorffennaf

Nai Teilo#

Mae’r unig hanes am ei fywyd yn Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif. Mae’n adrodd mai mab Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anawfedd, chwaer Teilo, oedd Euddogwy, a bod y saint Ismael, esgob Rhos, a Thyfei yn frodyr iddo. Pan ddaeth Teilo adref o Lydaw wedi’r Fad Felen, daeth Euddogwy gydag ef i Gymru, i’w hyfforddi i’r eglwys dan ei ewythr.

Esgob ar ôl Teilo#

Ymhen amser olynodd Euddogwy Deilo yn esgob. Dywedir iddo ddod â chreiriau’r saint i Landaf o Dyddewi a Llandeilo Fawr, a gosod creiriau Teilo yno. Mae rhai haneswyr yn credu mai Euddogwy ei hun a sefydlodd yr eglwys gyntaf yn Llandaf, ac mae’r grantiau tir a gopïwyd i Lyfr Llandaf yn ei wneud yn ŵr o oes brenhinoedd de Cymru yn niwedd y seithfed ganrif.

Y carw ar ei glogyn#

Mae ei Fuchedd yn sôn am frenin Glywysing a oedd yn hela carw ymhlith creigiau a choedydd Gwy. Rhedodd y carw at y fan lle’r eisteddai Euddogwy a gorwedd ar ei glogyn, ac ni allai’r cŵn ei gyffwrdd. Rhoddodd y brenin y tir i’r sant mewn diolch. Mae un arall o’i wyrthiau yn dod ag ef ynghyd â Gildas, ac mae’r Fuchedd hefyd yn sôn am daith a wnaeth i Rufain.

Llandogo#

Yn ei henaint gadawodd Euddogwy Landaf am Landogo, ar lan Gwy ger Tyndyrn, lle bu farw ar 2 Gorffennaf, dydd ei ŵyl. Llandogo yw’r unig eglwys sy’n ei gymryd yn nawddsant. Claddwyd ef yn Llandaf, lle safai ei gysegrfa hyd 1547, ac mae’r eglwys gadeiriol wedi’i chysegru iddo ef ynghyd â Dyfrig a Theilo.

Gweu’r stori#

Lluniwyd Llyfr Llandaf i ddangos oed a mawredd eglwys Llandaf, ac mae ysgolheigion yn credu i straeon mwy nag un gŵr sanctaidd ddod ynghyd ym Muchedd Euddogwy, yn eu plith esgob Morgannwg yn y nawfed ganrif a sant Llandogo. Mae’r hanesydd Wendy Davies yn gosod ei gyfnod fel esgob rhwng tua 650 a 700.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf