Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 430–700

Seintiau Powys

Tysilio’r tywysog-sant ym Meifod, Melangell a’i sgyfarnogod, a buddugoliaeth Alelwia Garmon.

Llun: Eglwys Santes Melangell ym Mhennant Melangell yn ei mynwent, ym mynyddoedd y Berwyn · John H Darch, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Powys yw gwlad Tysilio, tywysog o’r tŷ brenhinol a ddewisodd yr eglwys yn hytrach na’r goron a sefydlu Meifod, mam-eglwys Powys, lle claddwyd ei thywysogion yn ddiweddarach. Yn uwch yn y bryniau, yng nghwm Pennant, cysgododd Melangell sgyfarnog rhag cŵn brenin, a chael y cwm yn noddfa am byth.

Hŷn eto yw’r cof am Garmon, Germanus o Auxerre, a ddaeth i Brydain yn 429. Mae Beda’n adrodd sut yr arweiniodd y Brythoniaid i fuddugoliaeth heb daro ergyd, gyda bloedd fawr o Alelwia, ac mae traddodiad Cymru yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug. Mae Llanarmon, llan Garmon, yn enw a geir ar hyd a lled Powys.

Y saint

  1. Sant Tysilio

    Dydd gŵyl 8 Tachwedd

    Mab Brochwel Ysgithrog, brenin Powys. Rhoddodd heibio ei le yn y llys i sefydlu’r eglwys ym Meifod, mam-eglwys Powys. Mae ei eglwys ar Ynys Tysilio yn afon Menai yn rhoi’r gair olaf i’r enw lle hiraf yn Ewrop: Llanfair­pwllgwyngyll­gogerychwyrndrobwll­llantysilio­gogogoch, ‘eglwys Tysilio ger yr ogof goch’. Mae traddodiad Llydaw yn ei gofio fel Suliac.

    MeifodLlantysilioLlandysilio (Ynys Tysilio)Llandysilio (Maldwyn)
  2. Santes Melangell

    Dydd gŵyl 27 Mai

    Nawddsant sgyfarnogod. Medd ei Buchedd fod Brochwel, brenin Powys, yn hela yng nghwm Pennant pan redodd sgyfarnog o dan ei mantell, ac na fynnai ei gŵn fynd yn agos. Wedi’i gyffwrdd, rhoddodd y cwm iddi’n noddfa. Ei chreirfa ym Mhennant Melangell, a ailgodwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yw’r greirfa Romanésg hynaf yng ngogledd Ewrop, a gelwid sgyfarnogod y cwm yn ‘ŵyn Melangell’.

    Pennant Melangell
  3. Garmon Sant

    Dydd gŵyl 31 Gorffennaf

    Esgob Auxerre yng Ngâl, a ddaeth i Brydain yn 429 i gryfhau’r eglwys. Mae Beda’n adrodd sut yr arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn byddin ysbeilwyr ac ennill y dydd gyda bloedd fawr o Alelwia, ac mae traddodiad Cymru yn gosod y maes ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug. Mae Colofn Eliseg yn ei enwi, ac mae eglwysi ar draws Cymru yn dwyn ei enw.

    Maes GarmonLlanarmon Dyffryn CeiriogLlanarmon-yn-IâlLlanfechainLlanarmon (Gwrtheyrnion)
  4. Sant Dogfan

    Un o feibion Brychan. Yn ei eglwys yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant y cyfieithodd William Morgan, y ficer, y Beibl cyfan i’r Gymraeg, y llyfr a achubodd yr iaith.

  5. Sant Collen

    Dydd gŵyl 21 Mai

    Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr, yna’n abad Glastonbury, yna’n feudwy a wynebodd Wyn ap Nudd, brenin Annwfn, ar y Tor. Daeth yn y diwedd i ddyffryn Dyfrdwy, ac mae Llangollen yn dwyn ei enw.

  6. Sant Tydecho

    Dydd gŵyl 17 Rhagfyr

    Perthynas i Gadfan a ddaeth gydag ef o Lydaw ac a ymsefydlodd yn nyffryn Dyfi ym Mawddwy. Ei eiddo ef yw’r eglwysi i fyny ac i lawr y cwm.

    LlanymawddwyMallwydCemais (Maldwyn)
  7. Sant Cynllo

    Dydd gŵyl 17 Gorffennaf

    Sant y bryniau rhwng Gwy a Hafren, gydag eglwysi ar draws hen Faelienydd.

    LlangynlloLlanbisterNantmel
  8. Sant Idloes

    Tyfodd y dref gyntaf ar afon Hafren, Llanidloes, o amgylch ei eglwys.

    Llanidloes
  9. Sant Dunawd

    Abad Bangor Is-coed, mynachlog fwyaf y Brythoniaid. Mae Beda’n dweud bod ganddi gymaint o fynachod nes eu rhannu’n saith grŵp o dri chant. Siaradodd Dunawd dros yr eglwys Frythonig pan ddaeth Awstin, a chadw ei harferion hynafol ei hun.

    Bangor Is-coed

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint Dunod

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf