Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

Cymru Glyndŵr

Llanymddyfri

O flaen porth y castell yma yn 1401, rhoddwyd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo i farwolaeth am arwain byddin y brenin ar gyfeiliorn i achub Owain Glyndŵr. Mae ei gerflun yn sefyll gerllaw.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1401 51.995° N, 3.796° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Adfeilion castell Llanymddyfri
Adfeilion castell Llanymddyfri · Llun: Wikimedia Commons · Stuart Logan, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Llanymddyfri: yr eglwys ymhlith y dyfroedd

Llanymddyfri

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • ymddyfri ‘ymhlith y dyfroedd’

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Ar fryncyn creigiog yng nghanol Llanymddyfri saif adfeilion y castell lle rhoddodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo ei fywyd yn 1401 yn hytrach na bradychu Owain Glyndŵr. Wrth ei ochr mae ei ffigwr dur bellach yn gwylio.

Bu farw Llywelyn ap Gruffudd Fychan9 Hydref 1401
Y cerflunDur gwrthstaen, un droedfedd ar bymtheg o uchder
RhestredigGradd II*, a heneb gofrestredig

Castell y Cantref Bychan

Gwnaed y castell cyntaf drwy dorri twmpath naturiol yn gadarnle â beili bach, i’r Norman Richard fitz Pons yn fwyaf tebyg, a gafodd arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116.

Yn nwylo arglwyddi Deheubarth

Dro ar ôl tro cipiodd arglwyddi Deheubarth y castell, hyd yn oed wedi i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62, ac ni ddaliodd y Saeson ef yn sicr hyd 1277. Yn 1282 enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl am gyfnod.

Y castell carreg

Daw’r muriau sy’n sefyll heddiw o ddiwedd y 13eg ganrif, a godwyd gan John Giffard yn ôl pob tebyg: tŵr mawr siâp D i’r gorllewin, rhan o borthdy dau dŵr, tyred ffynnon i’r gogledd a darnau o lenfur o gwmpas y domen.

Llywelyn o Gaeo

Yn 1401 arweiniodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan, tirfeddiannwr hael o Gaeo yr oedd ei ddau fab ym myddin Owain, fyddin y brenin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, er mwyn i Owain ddianc i Wynedd. Am hyn, rhoddodd Harri IV ef i farwolaeth o flaen porth y castell ar 9 Hydref 1401.

Dewisodd angau o’i fodd yn hytrach na brad.

Adda o Frynbuga, am Lywelyn ap Gruffudd Fychan

Owain wrth y pyrth

Ddwy flynedd yn ddiweddarach, ym mis Gorffennaf 1403, bu Owain Glyndŵr yn gwarchae ar y castell cyn gorymdeithio â’i fyddin i lawr dyffryn Tywi, lle syrthiodd castell ar ôl castell iddo.

Y cerflun a’r Hen Ficer

Saif cerflun Toby a Gideon Petersen o Lywelyn, helm wag, clogyn ac arfwisg, ger y castell ar sylfaen o garreg a ddygwyd o Gaeo. Llanymddyfri hefyd yw tref Rhys Prichard, yr Hen Ficer, ficer yma o 1602, y daeth ei fri mwyaf o’i benillion, Canwyll y Cymry.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf