Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1579–1644

Rhys Prichard, yr Hen Ficer

Ficer Llanymddyfri y dysgwyd ei benillion syml, cynnes, Canwyll y Cymry, ar gof mewn cartrefi ledled Cymru am ddau gan mlynedd.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1579–1644 (wedi’i gofnodi) Yr Hen Ficer Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Beirdd ac awduron
Y Neuadd, cartref yr Hen Ficer yn Llanymddyfri
Y Neuadd, cartref yr Hen Ficer yn Llanymddyfri · Llun: Wikimedia Commons · W. Rees, CC0

Rhoddodd Rhys Prichard, Hen Ficer Llanymddyfri, y ffydd Gristnogol mewn penillion Cymraeg byr, cartrefol y gallai unrhyw un eu dysgu ar gof. Wedi’u casglu ar ôl ei farw fel Canwyll y Cymry, buont yn annwyl yng nghartrefi Cymru am ddau gan mlynedd, a gallai teuluoedd nad oedd ganddynt yr un llyfr arall ond y Beibl adrodd penillion yr Hen Ficer.

GanedTua 1579, Llanymddyfri
Ei lysenwYr Hen Ficer
Ei golegColeg Iesu, Rhydychen
Ei blwyfLlanymddyfri, o 1602
Ei lyfrCanwyll y Cymry, cyflawn 1681
Bu farwTua Rhagfyr 1644

Mab o Lanymddyfri#

Ganed Rhys tua 1579 yn Llanymddyfri yn Sir Gaerfyrddin, tref farchnad ar lan Tywi. Mae’n debyg iddo gael ei addysg yn ysgol ramadeg Caerfyrddin, a sefydlwyd gan y Frenhines Elisabeth yn 1576, a thua deunaw oed aeth i Goleg Iesu, Rhydychen.

Ficer ei dref ei hun#

Fe’i hordeiniwyd yn offeiriad yn Ebrill 1602, ac ar 6 Awst y flwyddyn honno gwnaeth esgob Tyddewi ef yn ficer Llanymddyfri, ei dref ei hun, gyda’i heglwys blwyf yn Llandingad a’i chapel yn Llanfair-ar-y-bryn. Gwasanaethodd ei bobl yno am weddill ei oes.

Canghellor Tyddewi#

Buan y daeth ei ddoniau’n hysbys. Yn 1613 gwnaeth y brenin ef yn rheithor Llanedi hefyd, a daeth yn gaplan i Iarll Essex. Yn 1614 fe’i gwnaed yn ganon Coleg Crist, Aberhonddu, ac ar 14 Medi 1626 yn ganghellor Eglwys Gadeiriol Tyddewi, ac yn ddiweddarach yn ganon yno.

Penillion i’r bobl#

Ychydig o’i bobl a fedrai ddarllen, felly rhoddodd yr Hen Ficer ddysgeidiaeth y ffydd mewn penillion Cymraeg syml, odledig, hawdd eu cofio a’u hadrodd yn uchel. Soniant am fyrder bywyd, cariad Duw a’r ffordd i fyw’n dda, yng ngeiriau plaen cefn gwlad.

Ni cheir gweled mwy o’n hôl / nag ôl neidr ar y ddôl, / neu ôl llong aeth dros y tonnau, / neu ôl saeth mewn awyr denau.

Rhys Prichard, Canwyll y Cymry

Canwyll y Cymry#

Wedi marw’r ficer tua Rhagfyr 1644, casglodd y pregethwr Stephen Hughes ei benillion a’u hargraffu fesul rhan o 1658 ymlaen, gan ychwanegu pedwaredd ran yn 1672. Yn 1681 cyhoeddodd Hughes yr argraffiad cyflawn dan y teitl Canwyll y Cymry.

Y llyfr anwylaf#

Canwyll y Cymry a enillodd i’r Hen Ficer ei fri mwyaf. Fe’i hargraffwyd dro ar ôl tro, ac am genedlaethau dysgai pobl Cymru ei benillion ar gof, yn oleuni ffydd ym mythynnod a ffermdai’r wlad.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Canwyll y Cymry

    Mae Stephen Hughes yn cyhoeddi penillion y Ficer Rhys Prichard fel Canwyll y Cymry, un o’r llyfrau Cymraeg a ddarllenwyd fwyaf am ddwy ganrif.

    Canwyll y Cymry

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf