

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 829; copi tua 1100
Historia Brittonum
Hanes Ynys Prydain a gasglwyd yng Ngwynedd yn nheyrnasiad Merfyn Frych, a adwaenir ers tro wrth enw Nennius.
Llun: Anodau Cymru yn Harley 3859, y copi hynaf o Hanes y Brythoniaid · Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 829, yng Ngwynedd, yn nheyrnasiad Merfyn Frych |
|---|---|
| Copi hynaf | Y Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, tua 1100 |
| Gydag ef | Anodau Cymru ac achau brenhinoedd Cymru |
| Iaith | Lladin |
Yr hanes cyntaf a ysgrifennwyd yng Nghymru
Casglwyd Hanes y Brythoniaid, Historia Brittonum, yng Ngwynedd tua 829, yn nyddiau Merfyn Frych, y brenin a sefydlodd linach Rhodri Mawr a Hywel Dda. Mae’n adrodd stori Ynys Prydain o Frutus hyd ryfeloedd y Saeson: dyfodiad y Rhufeiniaid, brwydr hir y Brythoniaid, Gwrtheyrn a dwy ddraig Dinas Emrys, a deuddeg brwydr Arthur, arweinydd brwydrau brenhinoedd y Brythoniaid. Dyma’r llyfr cyntaf i enwi buddugoliaethau Arthur a’r cyntaf i enwi’r hen feirdd Taliesin ac Aneirin.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Adwaenir ei awdur ers tro fel Nennius, o ragair a geir mewn rhai copïau, lle mae’n dweud iddo ‘wneud pentwr o’r cyfan a gafodd’. Mae tudalen yr awdur ei hun ar y wefan hon yn adrodd ei stori.
Y llawysgrif yn Llundain
Mae’r llyfr wedi goroesi mewn llawer copi, ond mae un yn fwy gwerthfawr na’r un: llawysgrif a ysgrifennwyd tua 1100 ac sydd heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig, rhif Harley 3859. Gyda’r Hanes mae’n cadw dau drysor arall o Gymru gynnar. Un yw’r Annales Cambriae, Anodau Cymru, a gadwyd yn Nhyddewi, sy’n rhedeg o 447 hyd 954 ac yn cofnodi brwydr Baddon a gwaith Camlan.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr. Y llall yw cyfres o achau brenhinoedd Cymru, a luniwyd yn nyddiau Owain ap Hywel Dda, sy’n olrhain ei linach yn ôl drwy Rodri Mawr a Chunedda hyd at Frythoniaid oes Rhufain.

Copi Chartres
Cadwyd copi hŷn eto, a ysgrifennwyd tua 900, am fil o flynyddoedd yn llyfrgell Chartres yn Ffrainc. Fe’i dinistriwyd yn 1944, ym momio’r Ail Ryfel Byd, ond roedd ysgolheigion wedi argraffu ei destun cyn hynny, felly ni chollwyd ei eiriau.
Deuddeg brwydr Arthur
Ym mhennod 56 Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac enwir ei ddeuddeg brwydr: yn aber y Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, ar y Bassas, yng nghoed Celidon, yng nghaer Guinnion, yn Ninas y Lleng, ar y Tribruit, ar Fynydd Agned, ac ar Fynydd Baddon, lle cwympodd 960 o wŷr mewn un rhuthr.FfynhonnellHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)O leiaf bum llawysgrif: Chartres 98 (tua 900), Vatican Reg. Lat. 1964 (11eg ganrif), Harley 3859 (tua 1100), Corpus Christi 139 (1164) a Cotton Caligula A VIII (12fed ganrif); ym mhennod 56 Arthur yw’r dux bellorum, ac enwir ei ddeuddeg brwydr: aber y Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, y Bassas, coed Celidon, caer Guinnion, Dinas y Lleng, y Tribruit, Mynydd Agned a Mynydd Baddon, lle cwympodd 960 o wŷr mewn un rhuthr; mae’r Mirabilia yn rhestru tri rhyfeddod ar ddeg Prydain gyda rhai Môn ac Iwerddon, yn eu plith ôl pawen Cabal; fersiwn Gwyddeleg yw’r Lebor Bretnach.
Rhyfeddodau Prydain
Gyda’r Hanes daw’r Mirabilia, Rhyfeddodau Prydain, tri rhyfeddod ar ddeg yr ynys a rhagor o Fôn ac Iwerddon; un yw ôl pawen Cabal, ci Arthur, ar garreg ym Muellt. Mae o leiaf bum hen lawysgrif yn cadw’r Hanes, a chafodd ei roi yn Wyddeleg hefyd fel y Lebor Bretnach.FfynhonnellHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)O leiaf bum llawysgrif: Chartres 98 (tua 900), Vatican Reg. Lat. 1964 (11eg ganrif), Harley 3859 (tua 1100), Corpus Christi 139 (1164) a Cotton Caligula A VIII (12fed ganrif); ym mhennod 56 Arthur yw’r dux bellorum, ac enwir ei ddeuddeg brwydr: aber y Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, y Bassas, coed Celidon, caer Guinnion, Dinas y Lleng, y Tribruit, Mynydd Agned a Mynydd Baddon, lle cwympodd 960 o wŷr mewn un rhuthr; mae’r Mirabilia yn rhestru tri rhyfeddod ar ddeg Prydain gyda rhai Môn ac Iwerddon, yn eu plith ôl pawen Cabal; fersiwn Gwyddeleg yw’r Lebor Bretnach.
Brutus o Gaerdroea, a enwir ynddo yn dad y Brythoniaid → Nennius → Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



