Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. 682

Cadwaladr Fendigaid

Brenin Gwynedd a gofir fel goruchaf frenin olaf y Brythoniaid. Chwifiodd Harri Tudur ddraig goch Cadwaladr ym Mosworth.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 682 (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif) Cadwaladr Fendigaid Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Cadwaladr Fendigaid mewn gwydr lliw yn Eglwys Llangadwaladr
Cadwaladr Fendigaid mewn gwydr lliw yn Eglwys Llangadwaladr · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC0

Ystyr yr enw

Cadwaladr Fendigaid: Cadwaladr ‘Fendigaid’

Cadwaladr Fendigaid

  • Cadwaladr ei enw ei hun
  • Fendigaid bendigaido bendigaid (treiglad meddal: b → f)

Cadwaladr Fendigaid, mab Cadwallon, oedd brenin Gwynedd y daeth ei enw’n addewid. Gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn frenin olaf y Brythoniaid i reoli’r ynys gyfan, rhagfynegodd yr hen broffwydoliaeth Armes Prydein ei ddychweliad i yrru’r Saeson allan, ac wyth can mlynedd wedi ei farw gorymdeithiodd Harri Tudur i Bosworth yn falch o’i dras o Gadwaladr, a’r ddraig goch wrth ei ochr.

Bu farw682
TeyrnasGwynedd
Ei dadY Brenin Cadwallon ap Cadfan
GelwidBendigaid
Ei eglwysLlangadwaladr, Môn

Mab Cadwallon#

Roedd Cadwaladr yn fab i’r Brenin Cadwallon ap Cadfan, yr arwr a dorrodd rym Edwin o Northumbria, ac yn ŵyr i Gadfan, ‘doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd’. Mae Brut y Tywysogion yn ei gofio fel ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’. Ychydig a gofnodwyd am ei deyrnasiad, ond mae’r annalau Cymreig yn rhoi ei farw yn 682, mewn pla mawr.

Cadwaladr Fendigaid#

Galwai’r Cymry ef yn Fendigaid, ac mae’r achau Cymreig canoloesol yn ei gyfrif ymhlith y saint. Mae eglwys Llangadwaladr ym Môn, ger llys brenhinol Aberffraw, yn dwyn ei enw a chredir ei bod yn sefydliad cynnar; yno y codwyd carreg fedd ei daid Cadfan.

Brenin olaf Prydain#

Yn Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, mae stori hir brenhinoedd y Brythoniaid o Frutus ymlaen yn gorffen gyda Chadwaladr. Ef yw’r brenin olaf o’r Brythoniaid i reoli’r ynys gyfan. Yn y diwedd, medd Sieffre, mae llais angel yn dweud wrtho am roi ei goron heibio a mynd i Rufain, lle mae’n marw mewn sancteiddrwydd, ac addewir i’r Brythoniaid y bydd yr ynys yn eiddo iddynt eto ryw ddydd, pan ddaw’r amser.

Addewid Armes Prydein#

Yn y ddegfed ganrif lluniodd bardd o Gymru Armes Prydein, a gedwir yn Llyfr Taliesin. Mae’n rhagweld y Brythoniaid yn codi ynghyd â’r Albanwyr, y Gwyddelod a gwŷr Dulyn dan arweiniad Cymreig i yrru’r Saeson allan o’r ynys, a’r arweinwyr a enwir yw Cynan a Chadwaladr, a ddaw eto. Am ganrifoedd wedyn safai enw Cadwaladr ym marddoniaeth Cymru dros obaith y genedl.

Harri Tudur a’r ddraig goch#

Pan laniodd Harri Tudur ym Mill Bay ger Dale yn Sir Benfro yn 1485, daeth fel mab i hen deulu o Fôn a hawliai dras o Gadwaladr, a gwnaeth ei gefnogwyr Cymreig yn fawr o hynny: ef oedd y mab darogan wedi dod adref. I’w enedigaeth a’i dras Gymreig y mae diolch am y fyddin a gasglodd, ac wedi ei fuddugoliaeth yn Bosworth cariodd y ddraig goch drwy Lundain. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg daeth y faner i’w hadnabod fel Draig Goch Cadwaladr.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf