

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1120–1134
Llyfr Llandaf
Fe’i hysgrifennwyd yn Llandaf i adrodd hanes ei heglwys: bucheddau’r saint Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a thua chant a hanner o siarteri lle rhoddodd brenhinoedd dir i’r eglwys.
Llun: Rhwymiad Llyfr Llandaf · Medieval craftsman; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | rhwng tua 1120 ac 1140, yn Llandaf |
|---|---|
| Gwnaed i | Urban, esgob Llandaf o 1107 |
| Maint | 128 o dudalennau memrwn |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 17110E), a brynwyd yn 1959 |
Stori eglwys
Gwnaed Llyfr Llandaf, Liber Landavensis, i adrodd stori eglwys Llandaf, ger Caerdydd, ac i brofi ei hawl i’w thiroedd. Goruchwyliodd yr Esgob Urban y gwaith yn y blynyddoedd wedi 1120, pan oedd mewn anghydfod ag esgobion Tyddewi a Henffordd ynghylch ffiniau ei esgobaeth.FfynhonnellThe Book of Llandaff ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (LlGC llsgr. 17110E) (Saesneg)Y llawysgrif ei hun, a ysgrifennwyd yn Llandaf rhwng tua 1120 ac 1140. I wneud ei achos, casglodd bob hen gofnod a feddai ei eglwys.
Felly mae’r llyfr yn cadw bucheddau tri sant Llandaf, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a thua chant a hanner o siarteri, cofnodion o roddion tir i’r eglwys gan frenhinoedd Gwent, Glywysing ac Erging dros bum can mlynedd.
Brenhinoedd Gwent
Mae’r siarteri yn rhestr anrhydedd o frenhinoedd de-ddwyrain Cymru. Dyma Dewdrig, a adawodd ei feudwyfa i ennill ei frwydr olaf yn erbyn y Saeson yn Nhyndyrn, ei fab Meurig ap Tewdrig, a mab Meurig, Athrwys, sef Arthur ei hun yn ôl traddodiad Cymru.FfynhonnellThe Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Saif eu henwau ar ben rhoddion a wnaed gerbron esgobion a chlerigwyr, fel bod y llyfr yn un o’r ffynonellau cyfoethocaf am frenhinoedd Cymru gynnar.
Mae’r siarteri yn nodi ffiniau pob rhodd yn Gymraeg, wrth nentydd, bryniau, meini a hen ffyrdd. Gellir dod o hyd i lawer o’r enwau a roddant ar fap Sir Fynwy a Bro Morgannwg heddiw.
Ei glawr
Rhoddwyd rhwymiad gwych i’r llyfr. Gorchuddiwyd ei gloriau derw â haen denau o arian, ac ar y blaen roedd delw efydd o Grist mewn Gogoniant, a wnaed yn y drydedd ganrif ar ddeg. Rhan yn unig o’r rhwymiad hwnnw sydd wedi goroesi. Yn yr ail ganrif ar bymtheg roedd y llyfr yn eiddo i’r ysgolhaig John Selden, ac yna i Robert Davies o Lannerch a Gwysane yn Sir y Fflint, a’i deulu a’i cadwodd nes iddo ddod i Lyfrgell Genedlaethol Cymru. Pan dynnwyd ef yn ddarnau i dynnu ei lun yn 2006, gwelwyd eto eiriau a guddiwyd yn ei rwymiad ers canrifoedd.
Crist mewn Mawrhydi
Gosodwyd delw efydd euraid o Grist mewn Mawrhydi, 17.1 cm o uchder, ar ei glawr yng nghanol y 1200au. Galwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig hi’n enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig ei chyfnod, ac ers 1981 fe’i cedwir mewn blwch ei hun. Ailrwymwyd y llyfr i Robert Davies o Wysane yn 1696, a gosodwyd y dyddiad mewn hoelion pres ar ei fwrdd uchaf.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Byrddau derw, yr isaf yn wreiddiol o’r 12fed ganrif yn ôl pob tebyg gydag olion haen denau o arian; delw efydd euraid o Grist mewn Mawrhydi, 17.1 wrth 11.4 cm, a ychwanegwyd yng nghanol y 13eg ganrif, a alwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig ei chyfnod, mewn blwch ei hun ers 1981; ailrwymwyd i Robert Davies o Wysane yn 1696, a’r dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf; Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ei orgraff yn hŷn na’r copi; The Text of the Book of Llan Dâv, gol. J. Rhys a J. G. Evans (Rhydychen, 1893); Wendy Davies, The Llandaff Charters (1980).
Braint Teilo a’r ysgolheigion
Mae Braint Teilo wedi’i ysgrifennu mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ac mae ei orgraff yn dangos ei fod yn hŷn na’r copi. Argraffodd John Rhys a J. Gwenogvryn Evans The Text of the Book of Llan Dâv yn 1893, ac astudiodd Wendy Davies ei siartrau yn The Llandaff Charters yn 1980.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Byrddau derw, yr isaf yn wreiddiol o’r 12fed ganrif yn ôl pob tebyg gydag olion haen denau o arian; delw efydd euraid o Grist mewn Mawrhydi, 17.1 wrth 11.4 cm, a ychwanegwyd yng nghanol y 13eg ganrif, a alwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig ei chyfnod, mewn blwch ei hun ers 1981; ailrwymwyd i Robert Davies o Wysane yn 1696, a’r dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf; Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ei orgraff yn hŷn na’r copi; The Text of the Book of Llan Dâv, gol. J. Rhys a J. G. Evans (Rhydychen, 1893); Wendy Davies, The Llandaff Charters (1980).
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Arthur, Brenin y Brythoniaid → Llandaf → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



