

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1225–1250
Llanstephan 1: Brut Cymraeg cynnar
Un o’r copïau hynaf o Frut y Brenhinedd, hanes y Brythoniaid o Brutus hyd Gadwaladr yn Gymraeg, a ysgrifennwyd gan dri chopïydd yn nyddiau Llywelyn Fawr.
Llun: Peniarth 44, Brut o’r un oed â Llanstephan 1: mae gwaith trydydd copïydd Llanstephan 1 yn perthyn iddo · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 44), CC0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | y drydedd ganrif ar ddeg, yr ail chwarter, gan dri chopïydd |
|---|---|
| Testun | Brut y Brenhinedd |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Llanstephan 1) |
| Gydag ef | Brut Dingestow (LlGC 5266B), un arall o’r Brutiau Cymraeg hynaf |
Hanes y Brythoniaid yn Gymraeg
Brut y Brenhinedd yw stori’r Brythoniaid o Brutus a sefydlu Ynys Prydain hyd Gadwaladr, brenin olaf y Brythoniaid, yn Gymraeg. Fe’i carwyd yng Nghymru fel dim llyfr arall: mae dwsinau o gopïau wedi goroesi. Mae Llanstephan 1 ymhlith yr hynaf ohonynt, a ysgrifennwyd yn ail chwarter y drydedd ganrif ar ddeg, yn nyddiau Llywelyn Fawr.FfynhonnellLlanstephan MS 1: Brut y Brenhined ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail chwarter y drydedd ganrif ar ddeg; tair llaw o’r un ysgol; wedi’i wneud o rannau o ddwy lawysgrif; llaw C yw pedwerydd a phumed casgliad Peniarth 44; gynt Shirburn C.18; trwsiwyd tt. 1–2 ym Mehefin 2025.
Tri chopïydd
Fe’i gwnaed o rannau o ddau hen lyfr. Ysgrifennodd tri chopïydd o’r un ysgol ef, o fewn ychydig flynyddoedd i’w gilydd. Ysgrifennodd y cyntaf ei benodau agoriadol mewn llaw debyg i law hen lyfr cyfraith yn y Llyfrgell Brydeinig, ac mae gwaith y trydydd copïydd yr un llyfr â dau o gasgliadau dail Peniarth 44, Brut cynnar arall, a oedd wedi’i wahanu oddi wrtho. Mae ei benodau’n dechrau â llythrennau coch, ac roedd gan rai ohonynt addurn gwyrdd unwaith, sydd wedi pylu.
Brut Dingestow
Wrth ei ochr saif un arall o’r Brutiau hynaf, Brut Dingestow, LlGC 5266B, a enwyd ar ôl plas Dingestow, Llanddingad, yn sir Fynwy lle cedwid ef. Fe’i hargraffwyd gan Henry Lewis yn 1942. Gyda’i gilydd mae’r llyfrau hyn yn dangos, o fewn canrif i’w llunio, fod hanes y Brythoniaid yn cael ei ddarllen yn yr iaith Gymraeg ledled Cymru.
Llawysgrifau Llanstephan
Llanstephan 1 yw’r cyntaf o lawysgrifau Llanstephan, y llyfrau a gasglwyd gan yr ysgolheigion Cymreig Samuel Williams a’i fab Moses Williams yn y ddeunawfed ganrif, a fu’n ddiweddarach yng Nghastell Shirburn yn swydd Rydychen. Prynodd Syr John Williams hwy yn 1899 a’u rhoi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1909. Trwsiwyd dwy dudalen gyntaf y llyfr hwn yn y Llyfrgell ym Mehefin 2025.
Moses Williams, y casglwr
Ganwyd Moses Williams ar 2 Mawrth 1685 yng Nglaslwyn, Cellan, yn Sir Aberteifi. Wedi Rhydychen bu’n gweithio wrth ochr Edward Lhuyd yn Amgueddfa Ashmole ac yna yn Llyfrgell Bodley, daeth yn ficer Defynnog yn 1716, ac fe’i gwnaed yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1719. Yn 1717 cyhoeddodd Cofrestr, rhestr o’r holl lyfrau a argraffwyd erioed yn Gymraeg; golygodd Feibl Cymraeg 1718 a chyfreithiau Hywel Dda yn 1730; a theithiodd Gymru yn copïo’r llawysgrifau yn nhai’r boneddigion. Gyda’i dad Samuel casglodd y llyfrau sydd heddiw’n llawysgrifau Llansteffan.FfynhonnellWilliams, Moses (1685 – 1742), cleric and scholar ↗Geraint Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganwyd 2 Mawrth 1685 yng Nglaslwyn, Cellan, Sir Aberteifi; ysgol ramadeg Caerfyrddin a Choleg y Brifysgol, Rhydychen (B.A. 1708); cynorthwyydd i Edward Lhuyd yn Amgueddfa Ashmole, yna ar staff Llyfrgell Bodley; ficer Defynnog o 1716; Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1719; yn 1717 cofrestr o’r holl lyfrau a argraffwyd yn Gymraeg, Cofrestr o’r holl lyfrau printjedig; golygodd Feibl a Llyfr Gweddi Cymraeg 1718 a chyfreithiau Hywel Dda yn 1730; teithiodd Gymru yn copïo llawysgrifau yn nhai’r boneddigion; gyda’i dad Samuel Williams casglodd lawysgrifau Llansteffan; bu farw yn Bridgwater yn 1742.
Cofnod y llyfrgell ohono ↗ Brut y Brenhinedd → Y Brutiau: croniclau Cymru → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

