

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y bymthegfed ganrif
Llyfr Du Basing
Hanes y Cymry o gwymp Caerdroea hyd 1461 mewn un llyfr hardd, llawer ohono yn llaw’r bardd Gutun Owain o Lyn y Groes, gyda llythrennau aur.
Llun: Tudalen o Lyfr Du Basing · Gutun Owain and an earlier scribe; National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | y 15fed ganrif, yn abaty Glyn y Groes |
|---|---|
| Copïwyr | copïydd hŷn, ac yna’r bardd Gutun Owain (tudalennau 89 hyd 308) |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 7006D) |
| Enwog am | hanes y Cymry o Gaerdroea hyd 1461, yn ei rwymiad canoloesol |
Hanes o Gaerdroea hyd 1461
Llyfr Du Basing yw hanes y Cymry mewn un llyfr hardd.FfynhonnellThe Black Book of Basingwerk ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 7006D) (Saesneg)Copïwyd yng Nglyn y Groes; tudalennau 89–308 yn llaw Gutun Owain, y mae ei barhad yn rhedeg hyd 1461; Ystoria Dared, Brut y Brenhinedd, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion; mae ei gloriau pren canoloesol wedi goroesi. Mae’n dechrau ag Ystoria Dared, stori Gymraeg cwymp Caerdroea. Yna daw Brut y Brenhinedd, hanes brenhinoedd Prydain o Frutus hyd Gadwaladr. Yna mae Brenhinedd y Saesson yn dwyn y stori ymlaen hyd 1197, Brut y Tywysogion yn ei dwyn hyd 1332, ac yn olaf oll mae’r copïydd ei hun yn ei dwyn ymlaen hyd 1461, yn agos at ei oes ei hun.
Gutun Owain
Ysgrifennwyd rhan gyntaf y llyfr gan gopïydd hŷn, a stopiodd ar ganol tudalen. Mae’r gweddill yn llaw Gutun Owain, bardd a bonheddwr o Ddudlust, ger Croesoswallt, disgybl i’r pencerdd Dafydd ab Edmwnd, a dreuliodd bron i ddeugain mlynedd yn abaty Sistersaidd Glyn y Groes, ger Llangollen. Roedd yn herodr ac yn geidwad achau yn ogystal â bardd, ac mae ei ran ef o’r llyfr ymhlith yr ysgrifennu Cymraeg gorau o’r bymthegfed ganrif, gyda llythrennau aur ac inc lliw.

Dinas Basing
Enwir y llyfr ar ôl abaty Dinas Basing, ar lan Afon Dyfrdwy ger Treffynnon, lle’i cadwyd cyn cau’r abaty yn 1536. Yn nyddiau Gutun Owain, gwnaeth ei abad, Thomas Pennant, ef yn gartref i feirdd Cymru, a chanodd Gutun Owain a Thudur Aled ei glod. Copïodd Robert Vaughan o’r Hengwrt ohono tua 1630, ac yn 1811 defnyddiodd Peter Roberts ef ar gyfer ei Chronicle of the Kings of Britain Saesneg. Yn brin ymhlith llyfrau Cymru, mae ganddo o hyd ei gloriau pren canoloesol, wedi’u gorchuddio â lledr addurnedig.
Pencerdd ac ysgolhaig
Bonheddwr o Dudleston, yn arglwyddiaeth Croesoswallt, oedd Gutun Owain, a ddysgodd ei grefft gan Ddafydd ab Edmwnd a dod yn bencerdd. Mae ei wyth llawysgrif yn dal hanes, bucheddau saint, achau, gramadeg y beirdd, meddygaeth, seryddiaeth, diarhebion a chalendrau, ac ef biau’r copi hynaf y gwyddys amdano o Lyfr Arfau Cymraeg.FfynhonnellGutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig (1959), Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Bonheddwr o Dudleston yn arglwyddiaeth Croesoswallt, disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd a ddaeth yn bencerdd; mae ei wyth llawysgrif, dim un yn hŷn na 1470, yn dal Brutiau, bucheddau saint ac achau, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, meddygaeth, seryddiaeth, diarhebion a chalendrau; ef biau’r copi cynharaf y gwyddys amdano o Lyfr Arfau Cymraeg, a’i ramadeg o reolau’r beirdd a luniodd draethodau’r 16eg ganrif; arhosodd yn Ninas Basing ac ysgrifennodd lawer o Lyfr Du Basing; un o brif ffynonellau’r comisiwn a olrheiniodd dras Gymreig Harri VII; cerddi i Ddafydd ab Ieuan, abad Glyn y Groes, ac un ar ddeg o farwnadau 1476–1498.
Hynafiaid Cymreig y brenin
Roedd yn un o brif ffynonellau’r comisiwn a olrheiniodd dras Gymreig Harri VII. Canodd i Ddafydd ab Ieuan, abad Glyn y Groes, a lluniodd ei ramadeg o reolau’r beirdd y llyfrau ar gerdd dafod yn y ganrif ddilynol.FfynhonnellGutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig (1959), Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Bonheddwr o Dudleston yn arglwyddiaeth Croesoswallt, disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd a ddaeth yn bencerdd; mae ei wyth llawysgrif, dim un yn hŷn na 1470, yn dal Brutiau, bucheddau saint ac achau, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, meddygaeth, seryddiaeth, diarhebion a chalendrau; ef biau’r copi cynharaf y gwyddys amdano o Lyfr Arfau Cymraeg, a’i ramadeg o reolau’r beirdd a luniodd draethodau’r 16eg ganrif; arhosodd yn Ninas Basing ac ysgrifennodd lawer o Lyfr Du Basing; un o brif ffynonellau’r comisiwn a olrheiniodd dras Gymreig Harri VII; cerddi i Ddafydd ab Ieuan, abad Glyn y Groes, ac un ar ddeg o farwnadau 1476–1498.
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Gutun Owain → Abaty Dinas Basing → Abaty Glyn y Groes → Y Brutiau: croniclau Cymru → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

