Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

casglwyd yn yr 17eg ganrif

Llawysgrifau Peniarth

Y casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg a wnaed erioed, a gasglwyd gan Robert Vaughan o’r Hengwrt yn yr ail ganrif ar bymtheg ac a gadwyd ym Mheniarth, ger Tywyn.

Llun: Peniarth, ger Tywyn, cartref llawysgrifau Peniarth hyd 1904 · Thomas Nicholls, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Casglwyd ganRobert Vaughan o’r Hengwrt, ger Dolgellau (tua 1592 hyd 1667)
Aeth i Beniarth1859, ger Tywyn, Meirionnydd
Prynwyd ganSyr John Williams, 1904, am £5,500
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru, ei chasgliad sylfaen

Casgliad mwyaf llawysgrifau Cymru

Adwaenir y rhan fwyaf o’r llyfrau Cymraeg hynaf wrth un enw a rhif: Peniarth 1, Peniarth 2, Peniarth 20. Enw tŷ ger Tywyn ym Meirionnydd yw’r enw, a’r casgliad y tu ôl iddo yw’r casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg a wnaed erioed.

Gwaith Robert Vaughan o’r Hengwrt, ger Dolgellau, ydoedd, ysgolhaig tawel o’r ail ganrif ar bymtheg a dreuliodd ei oes yn chwilio am hen lyfrau Cymru, yn eu prynu, eu benthyg a’u copïo. Casglodd ynghyd Lyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, Llyfr Aneirin a Llyfr Gwyn Rhydderch, gyda channoedd yn rhagor, mewn oes pan oedd llawer ar chwâl a rhai’n mynd ar goll.

O’r Hengwrt i Aberystwyth

Arhosodd y llyfrgell yn yr Hengwrt am ddau gan mlynedd. Yn 1859 gadawodd yr olaf o linach Robert Vaughan, Syr Robert Williames Vaughan, hi i’w gyfaill William Watkin Edward Wynne o Beniarth, ysgolhaig a ofalodd amdani fel y gwnaethai Vaughan. Yn 1899 rhestrodd J. Gwenogvryn Evans y llawysgrifau Cymraeg ym Mheniarth i Gomisiwn Llawysgrifau Hanesyddol y llywodraeth a rhoi ei rif i bob un. Yn 1904 prynodd Syr John Williams, meddyg y teulu brenhinol o Sir Gaerfyrddin, y casgliad am £5,500 er mwyn iddo ddod yn galon i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru, a agorwyd yn Aberystwyth yn 1909.

Peniarth, ger Tywyn, y tŷ a roddodd ei enw i’r casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg
Peniarth, ger Tywyn, y tŷ a roddodd ei enw i’r casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg · Llun: Thomas Nicholls, Public domain, Wikimedia Commons

Rhai o’r trysorau

Peniarth 1Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250
Peniarth 2Llyfr Taliesin, hanner cyntaf y 14eg ganrif
Peniarth 4 a 5Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350
Peniarth 6darnau hynaf y Mabinogi, tua 1250
Peniarth 16y casgliad hynaf o Drioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif
Peniarth 20Brut y Tywysogion, y copi llawnaf, y 14eg ganrif
Peniarth 23Brut y Brenhinedd, gyda lluniau o’r brenhinoedd
Peniarth 28cyfraith Hywel Dda yn Lladin, gyda lluniau
Peniarth 29Llyfr Du’r Waun, y llyfr cyfraith hynaf yn Gymraeg
Peniarth 392Chaucer yr Hengwrt, y copi pwysicaf o The Canterbury Tales

Mae’r olaf o’r rhain yn dangos pa mor eang oedd casglu Robert Vaughan: daeth y copi cynnar gorau o Canterbury Tales Chaucer, a ysgrifennwyd efallai gan gopïydd Chaucer ei hun, i Gymru drwy’r Hengwrt, ac fe’i cedwir heddiw yn Aberystwyth.

Peniarth, Llanegryn

Plasty yn Llanegryn yw Peniarth, lle cadwodd W. W. E. Wynne y casgliad wedi 1859. Yn ogystal â’r trysorau Cymraeg mae’n dal dau gopi Lladin o Hanes Brenhinoedd Prydain Sieffre o Fynwy, a rhoddodd Syr John Williams ef i’r genedl ar yr amod mai yn Aberystwyth y byddai’r Llyfrgell Genedlaethol.

Chaucer Hengwrt

Mae gan Peniarth 392D, Chaucer Hengwrt, 250 o ddail wedi’u haddurno mewn glas, aur a phinc. Nododd Linne Mooney mai Adam Pinkhurst, ysgrifwr o Lundain, oedd ei gopïydd, a chyn iddo ddod i Robert Vaughan roedd yn eiddo i Fouke Dutton o Gaer ac Andrew Brereton. Mae llawysgrifau Peniarth ar Gofrestr Cof y Byd UNESCO y Deyrnas Unedig.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf