

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
casglwyd yn yr 17eg ganrif
Llawysgrifau Peniarth
Y casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg a wnaed erioed, a gasglwyd gan Robert Vaughan o’r Hengwrt yn yr ail ganrif ar bymtheg ac a gadwyd ym Mheniarth, ger Tywyn.
Llun: Peniarth, ger Tywyn, cartref llawysgrifau Peniarth hyd 1904 · Thomas Nicholls, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Casglwyd gan | Robert Vaughan o’r Hengwrt, ger Dolgellau (tua 1592 hyd 1667) |
|---|---|
| Aeth i Beniarth | 1859, ger Tywyn, Meirionnydd |
| Prynwyd gan | Syr John Williams, 1904, am £5,500 |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei chasgliad sylfaen |
Casgliad mwyaf llawysgrifau Cymru
Adwaenir y rhan fwyaf o’r llyfrau Cymraeg hynaf wrth un enw a rhif: Peniarth 1, Peniarth 2, Peniarth 20. Enw tŷ ger Tywyn ym Meirionnydd yw’r enw, a’r casgliad y tu ôl iddo yw’r casgliad mwyaf o lawysgrifau Cymraeg a wnaed erioed.
Gwaith Robert Vaughan o’r Hengwrt, ger Dolgellau, ydoedd, ysgolhaig tawel o’r ail ganrif ar bymtheg a dreuliodd ei oes yn chwilio am hen lyfrau Cymru, yn eu prynu, eu benthyg a’u copïo. Casglodd ynghyd Lyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, Llyfr Aneirin a Llyfr Gwyn Rhydderch, gyda channoedd yn rhagor, mewn oes pan oedd llawer ar chwâl a rhai’n mynd ar goll.
O’r Hengwrt i Aberystwyth
Arhosodd y llyfrgell yn yr Hengwrt am ddau gan mlynedd. Yn 1859 gadawodd yr olaf o linach Robert Vaughan, Syr Robert Williames Vaughan, hi i’w gyfaill William Watkin Edward Wynne o Beniarth, ysgolhaig a ofalodd amdani fel y gwnaethai Vaughan.FfynhonnellThe Black Book of Carmarthen ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (Peniarth 1) (Saesneg)Ysgrifennwyd gan un copïydd ar wahanol adegau yn ei fywyd, cyn tua 1250 ac o’i gwmpas; cafwyd gan Syr John Prys gyda thrysorydd Tyddewi; yn yr Hengwrt, yna Peniarth; prynwyd gan Syr John Williams yn 1904 am £5,500. Yn 1899 rhestrodd J. Gwenogvryn Evans y llawysgrifau Cymraeg ym Mheniarth i Gomisiwn Llawysgrifau Hanesyddol y llywodraeth a rhoi ei rif i bob un. Yn 1904 prynodd Syr John Williams, meddyg y teulu brenhinol o Sir Gaerfyrddin, y casgliad am £5,500 er mwyn iddo ddod yn galon i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru, a agorwyd yn Aberystwyth yn 1909.

Rhai o’r trysorau
| Peniarth 1 | Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250 |
|---|---|
| Peniarth 2 | Llyfr Taliesin, hanner cyntaf y 14eg ganrif |
| Peniarth 4 a 5 | Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350 |
| Peniarth 6 | darnau hynaf y Mabinogi, tua 1250 |
| Peniarth 16 | y casgliad hynaf o Drioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif |
| Peniarth 20 | Brut y Tywysogion, y copi llawnaf, y 14eg ganrif |
| Peniarth 23 | Brut y Brenhinedd, gyda lluniau o’r brenhinoedd |
| Peniarth 28 | cyfraith Hywel Dda yn Lladin, gyda lluniau |
| Peniarth 29 | Llyfr Du’r Waun, y llyfr cyfraith hynaf yn Gymraeg |
| Peniarth 392 | Chaucer yr Hengwrt, y copi pwysicaf o The Canterbury Tales |
Mae’r olaf o’r rhain yn dangos pa mor eang oedd casglu Robert Vaughan: daeth y copi cynnar gorau o Canterbury Tales Chaucer, a ysgrifennwyd efallai gan gopïydd Chaucer ei hun, i Gymru drwy’r Hengwrt, ac fe’i cedwir heddiw yn Aberystwyth.
Peniarth, Llanegryn
Plasty yn Llanegryn yw Peniarth, lle cadwodd W. W. E. Wynne y casgliad wedi 1859. Yn ogystal â’r trysorau Cymraeg mae’n dal dau gopi Lladin o Hanes Brenhinoedd Prydain Sieffre o Fynwy, a rhoddodd Syr John Williams ef i’r genedl ar yr amod mai yn Aberystwyth y byddai’r Llyfrgell Genedlaethol.FfynhonnellPeniarth Manuscripts ↗Wikipedia (Saesneg)Casglwyd gan Robert Vaughan o’r Hengwrt (tua 1592–1667); etifeddwyd yn 1859 gan W. W. E. Wynne a’u cadw ym Mhlas Peniarth, Llanegryn; mae’n cynnwys Chaucer Hengwrt a dau gopi Lladin o Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy; erys rhannau o’r Pedair Cainc mewn testunau tua 1225–75; rhoddodd Syr John Williams y casgliad i’r Llyfrgell Genedlaethol ar yr amod mai yn Aberystwyth y byddai’r Llyfrgell.
Chaucer Hengwrt
Mae gan Peniarth 392D, Chaucer Hengwrt, 250 o ddail wedi’u haddurno mewn glas, aur a phinc. Nododd Linne Mooney mai Adam Pinkhurst, ysgrifwr o Lundain, oedd ei gopïydd, a chyn iddo ddod i Robert Vaughan roedd yn eiddo i Fouke Dutton o Gaer ac Andrew Brereton. Mae llawysgrifau Peniarth ar Gofrestr Cof y Byd UNESCO y Deyrnas Unedig.FfynhonnellHengwrt Chaucer ↗Wikipedia (Saesneg)NLW MS Peniarth 392D, o ddechrau’r 15fed ganrif, 250 o ddail tua 29 wrth 20.5 cm, wedi’u haddurno mewn glas, aur a phinc; nododd Linne Mooney mai Adam Pinkhurst, ysgrifwr o Lundain, oedd ei gopïydd; yn eiddo i Fouke Dutton o Gaer (bu farw 1558) ac Andrew Brereton (erbyn 1625) cyn Robert Vaughan; daeth i’r Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; rhan o Lawysgrifau Peniarth, sydd ar Gofrestr Cof y Byd UNESCO y Deyrnas Unedig.
Llyfrgell Genedlaethol Cymru → Peniarth 1: Llyfr Du Caerfyrddin → Peniarth 2: Llyfr Taliesin → Peniarth 4 a 5: Llyfr Gwyn Rhydderch →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

