Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1567–1644

Dr John Davies, Mallwyd

Rheithor Mallwyd a ysgrifennodd ramadeg mawr 1621 a geiriadur 1632, ac a helpodd i ddiwygio Beibl Cymraeg 1620.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1567–1644 (wedi’i gofnodi) Ysgolhaig mwyaf y Gymraeg Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Ysgolheigion ac athrawon
John Davies ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy
John Davies ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Roedd Dr John Davies o Fallwyd, mab y gwehydd o Lanferres, yn un o’r ysgolheigion mwyaf a welodd Cymru erioed. O’i blwyf ymhlith mynyddoedd Mawddwy coethodd iaith Beibl Cymraeg 1620, ysgrifennodd ramadeg mawr 1621 a geiriadur 1632, a gosododd y sylfeini y saif astudio’r Gymraeg arnynt byth oddi ar hynny.

GanedTua 1567, Llanferres
Ei dadDavid ap John ap Rees, gwehydd
Ei golegColeg Iesu, Rhydychen
Ei blwyfMallwyd, o tua 1604
Ei weithiau mawrGramadeg 1621, geiriadur 1632
Bu farw15 Mai 1644

Mab gwehydd#

Ganed John tua 1567 ym mhlwyf Llanferres, dan fryniau Clwyd, mab David ap John ap Rees, gwehydd yn ôl y sôn, a’i wraig Elizabeth. Aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, a graddio yn 1594.

Wrth draed Gamaliel#

Daeth yn gyfaill ac yn gynorthwywr i’r Esgob William Morgan, ac mae’n debyg iddo fyw ger Llandaf pan oedd Morgan yn esgob yno. Ar hyd ei oes anrhydeddai Morgan fel y Gamaliel y’i magwyd wrth ei draed, a galwai’i hun yn gynorthwywr annheilwng i gyfieithwyr y Beibl Cymraeg.

Rheithor Mallwyd#

Tua 1604 daeth yn rheithor Mallwyd, yn nyffryn Dyfi dan fynyddoedd Mawddwy, ac yno y bu am ddeugain mlynedd, heb adael ei blwyf ond anaml. Cymerodd ei ddoethuriaeth mewn diwinyddiaeth yn Rhydychen yn 1616. Tua 1609 priododd Jane Price o Lwyn Ynn, yr oedd ei chwaer yn wraig i’r Esgob Richard Parry.

Beibl 1620#

Gyda’r Esgob Richard Parry diwygiodd Feibl William Morgan, a daeth yr argraffiad newydd allan yn 1620. Rhoddir llawer o’r clod am iaith gyson, gywir a hardd y Beibl hwnnw, y Beibl a ddarllenodd y Cymry am dros dri chan mlynedd, i John Davies heddiw.

Y gramadeg a’r geiriadur#

Yn 1621 cyhoeddodd ei ramadeg Cymraeg, Antiquae Linguae Britannicae Rudimenta, ac yn 1632 ei eiriadur mawr, y Dictionarium Duplex. Ei waith ei hun oedd yr hanner Cymraeg–Lladin, a ddechreuwyd yn 1593, a thynnwyd yr hanner Lladin–Cymraeg o waith Thomas Wiliems o Drefriw. Treuliodd bron flwyddyn yn Llundain yn ei weld drwy’r wasg. Mae’r ddau lyfr yn seiliedig ar flynyddoedd o astudio manwl ar yr hen lawysgrifau a’r beirdd.

Ceidwad yr hen gerddi#

Roedd John Davies yn gopïwr llawysgrifau diflino, ac iddo ef y mae’r diolch fod llawer o destunau Cymraeg Canol wedi goroesi. Daeth detholiad o’r cerddi canoloesol a gopïodd allan yn 1710 fel Flores Poetarum Britannicorum, a oedd hefyd yn cynnwys y casgliad printiedig cyntaf o’r Hen Benillion. Trodd hefyd Lyfr y Resolusion i’r Gymraeg yn 1632.

Ei goffa#

Bu farw ar 15 Mai 1644 a’i gladdu ym Mallwyd ar 19 Mai. Ar ddeucanmlwyddiant ei farw codwyd cofeb iddo yn eglwys Mallwyd. Gosododd ei ramadeg a’i eiriadur sylfaen gadarn i astudio’r iaith Gymraeg, a buont yn llunio’r Gymraeg ysgrifenedig am ganrifoedd.

Ar y llinell amser

  1. Diwygio’r Beibl

    Mae’r Esgob Richard Parry a John Davies, Mallwyd, yn diwygio Beibl William Morgan. Darllenir eu fersiwn mewn cartrefi Cymraeg am dros 350 o flynyddoedd.

    Diwygio’r Beibl
  2. Geiriadur John Davies

    Mae John Davies, Mallwyd, yn cyhoeddi ei eiriadur mawr Cymraeg a Lladin, sylfaen ysgolheictod Cymraeg am ddwy ganrif.

    Geiriadur John Davies

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf