Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1502–1555

Syr John Prys

Ysgolhaig o Aberhonddu a gyhoeddodd y llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, Yny lhyvyr hwnn, yn 1546, ac a amddiffynnodd hanes y Brythoniaid.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1502–1555 (wedi’i gofnodi) Argraffydd y llyfr Cymraeg cyntaf Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Ysgolheigion ac athrawon
★ Y Cymro cyntaf Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg, 1546
Yny lhyvyr hwnn (1546), y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg
Yny lhyvyr hwnn (1546), y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg · Llun: Wikimedia Commons · CC0

Rhoddodd Syr John Prys o Aberhonddu ei llyfr printiedig cyntaf i’r iaith Gymraeg. Yn 1546 rhoddodd ei lyfr bychan Yny lhyvyr hwnn yr wyddor, Gweddi’r Arglwydd, y Credo a’r Deg Gorchymyn mewn print yn Gymraeg, fel y gallai’r bobl ddysgu eu ffydd yn eu hiaith eu hunain. Roedd hefyd yn gasglwr mawr ar hen lawysgrifau Cymraeg ac yn amddiffynnwr balch i hen hanes y Brythoniaid.

Ganed1501 neu 1502, Aberhonddu
Ei dadRhys ap Gwilym o Frycheiniog
Ei swyddYsgrifennydd Cyngor Cymru a’r Gororau
Ei waith mawrYny lhyvyr hwnn, 1546, y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg
HefydHistoriae Britannicae Defensio, amddiffyniad o hanes Prydain
Bu farw15 Hydref 1555, yn Henffordd

Mab o Frycheiniog#

Roedd John yn fab i Rys ap Gwilym ap Llywelyn ap Rhys Llwyd o Frycheiniog ac i Wenllian, merch Hywel Madog. Roedd o’r un teulu â’r bardd Hywel ap Dafydd ap Ieuan ap Rhys Llwyd, a thrwy gydol ei oes brysur cadwodd yn agos at feirdd Cymru. Astudiodd y gyfraith yn Rhydychen ac yn y Deml Ganol, ac erbyn tua 1530 roedd yng ngwasanaeth Thomas Cromwell, prif weinidog y brenin.

Cofrestrydd y brenin#

Fel notari cyhoeddus a phrif gofrestrydd y brenin mewn materion eglwysig, cofnododd a thystiodd Prys lawer o ddogfennau mawr teyrnasiad Harri VIII. Yn 1534 priododd Joan Williamson, nith i wraig Cromwell, yn nhŷ Cromwell yn Islington, a chawsant un ar ddeg o blant. Gwnaeth ei gartref ym Mhriordy San Gutlac yn Henffordd a daliai Briordy Aberhonddu hefyd.

Ysgrifennydd y Cyngor yng Nghymru#

O 1540 hyd ei farw roedd yn ysgrifennydd Cyngor Cymru a’r Gororau yn Llwydlo. Bu ganddo ran yn y gwaith o uno Cymru a Lloegr, a chredir mai ef a luniodd y ddeiseb y seiliwyd y deddfau arni. Bu’n siryf Brycheiniog a swydd Henffordd, eisteddodd yn y Senedd dros Frycheiniog, Henffordd a Llwydlo, ac fe’i hurddwyd yn farchog yn 1547, yn union wedi coroni Edward VI.

Yny lhyvyr hwnn#

Argraffwyd y llyfr cyntaf erioed yn Gymraeg yn Llundain yn 1546 gan Edward Whitchurch i Syr John Prys. Daeth ei eiriau cyntaf, ‘Yny lhyvyr hwnn’, yn enw arno. Ynddo mae’r wyddor Gymraeg brintiedig gyntaf, calendr o’r saint, rhagolwg i ffermwyr fis wrth fis, a Gweddi’r Arglwydd, y Credo a’r Deg Gorchymyn yn Gymraeg. Dywed yr Esgob Richard Davies mai Prys a barodd eu hargraffu. Cedwir yr unig gopi y gwyddys amdano yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Casglwr llawysgrifau Cymraeg#

Roedd Prys yn un o’r casglwyr cyntaf ar hen lawysgrifau Cymraeg, ac mae llawer a fu drwy ei ddwylo heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru a llyfrgelloedd mawr eraill. Mae llyfr yn ei law ei hun, sydd heddiw yng Ngholeg Balliol, Rhydychen, yn cynnwys cerddi Cymraeg, yn eu plith mawl i Brys gan y beirdd Lewys Morgannwg a Gruffudd Hiraethog, gyda gramadeg barddol a diarhebion Cymraeg. Gadawodd ei lyfrau Cymraeg i Thomas Vaughan o Forgannwg.

Amddiffynnwr hanes y Brythoniaid#

Pan wawdiodd yr ysgolhaig o’r Eidal Polydore Vergil hanes y Brythoniaid gan Sieffre o Fynwy, atebodd Prys ef. Yn ei Historiae Britannicae Defensio, amddiffyniad o’r hanes Prydeinig, safodd dros Frutus, dros dras Droeaidd y Brythoniaid a thros ymerodraeth Arthur. Cyhoeddwyd y llyfr gan ei fab Richard yn 1573. Ysgrifennodd Prys hefyd ddisgrifiad o Gymru mewn Lladin, a drodd Humphrey Llwyd i’r Saesneg ac a argraffodd David Powel yn ei Historie of Cambria yn 1584.

Ei deulu#

Bu farw Syr John yn Henffordd ar 15 Hydref 1555 a gofynnodd am gael ei gladdu yn Eglwys Gadeiriol Henffordd. Eisteddodd ei fab Gregory yn y Senedd dros swydd Henffordd, a phriododd ei ferch Joan, yn ail ŵr iddi, Thomas Jones o Dregaron, y Twm Siôn Cati enwog.

Ar y llinell amser

  1. Y llyfr Cymraeg cyntaf

    Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.

    Y llyfr Cymraeg cyntaf

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf