Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1450

Llyfr Gwyn Hergest (ar goll)

Llyfr mawr o gerddi, cyfraith a herodraeth, yn rhannol yn llaw Lewys Glyn Cothi, a losgwyd yng ngweithdy rhwymwr llyfrau yn Covent Garden.

Llun: Hergest, ger Ceintun, cartref teulu Fychan a oedd yn berchen ar Lyfrau Gwyn a Choch Hergest · Peter Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwnaedtua 1450, yn rhannol yn llaw Lewys Glyn Cothi
Cedwid ynHergest, yna llyfrgell Wynnstay
Collwydmewn tân yng ngweithdy rhwymwr llyfrau yn Covent Garden, Llundain, yn nechrau’r 1800au
Trysorcerddi Dafydd ap Gwilym, copi o’r gyfraith, a Llyfr Arfau

Y llyfr coll

Nid yw pob un o lawysgrifau mawr Cymru wedi goroesi. Roedd Llyfr Gwyn Hergest yn un o lyfrau mawr Cymru’r bymthegfed ganrif, ac fe’i hadwaenir heddiw dim ond o’r copïau a’r rhestrau a wnaeth ysgolheigion ohono cyn iddo gael ei ddinistrio.

Beth oedd ynddo

Fe’i gwnaed tua 1450, ac ysgrifennwyd o leiaf ran ohono gan y bardd Lewys Glyn Cothi, yr adwaenai Robert Vaughan o’r Hengwrt ei law. Roedd ynddo lawer o gerddi a thestunau rhyddiaith Cymraeg, yn eu plith nifer fawr o gerddi Dafydd ap Gwilym a sawl un gan Lewys ei hun; copi o gyfraith Hywel Dda â darnau nas ceir mewn unrhyw fersiwn arall; ac achau a herodraeth, yn eu plith Llyfr Arfau.

Sut y collwyd ef

Roedd yn eiddo i deulu Fychan Hergest, ger Ceintun, y teulu a oedd hefyd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest. Yn ddiweddarach aeth i’r ysgolhaig William Maurice, ac yna i Syr William Williams, yr aeth ei lyfrgell i Wynnstay. Yn nechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg fe’i hanfonwyd gyda llyfrau eraill Wynnstay at Mackinley’s, rhwymwr llyfrau yn Covent Garden, i’w ailrwymo, a llosgodd yno. Mae’r ffynonellau’n rhoi’r flwyddyn fel 1800, 1808 neu 1810.

Beth sydd wedi goroesi

Mae rhai o’i drysorau’n byw ymlaen mewn copïau. Copïodd John Davies o Fallwyd ei gerddi gan Ddafydd ap Gwilym (Peniarth 49); mae copïau eraill yn cadw ei herodraeth a’i gyfraith (Peniarth 134 a 225); a rhestrodd Moses Williams ei gynnwys a chopïo rhannau ohono (Llanstephan 74). Drwy eu gwaith, mae rhywbeth o’r llyfr coll yn llefaru o hyd.

Bardd y tŷ

Roedd Lewys Glyn Cothi, y credir iddo ysgrifennu llawer o’r Llyfr Gwyn, canodd i Fychaniaid Hergest yn ei gerddi. Roedd yn adnabod arfau’r teuluoedd bonheddig yn ogystal â’u cerddi: yn ei lyfr ei hun, Peniarth 109, paentiodd arfau’r teuluoedd a folai, ac mae’r Llyfr Arfau yn y Llyfr Gwyn yn perthyn i’r un ddysg.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf