
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1450
Llyfr Gwyn Hergest (ar goll)
Llyfr mawr o gerddi, cyfraith a herodraeth, yn rhannol yn llaw Lewys Glyn Cothi, a losgwyd yng ngweithdy rhwymwr llyfrau yn Covent Garden.
Llun: Hergest, ger Ceintun, cartref teulu Fychan a oedd yn berchen ar Lyfrau Gwyn a Choch Hergest · Peter Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Gwnaed | tua 1450, yn rhannol yn llaw Lewys Glyn Cothi |
|---|---|
| Cedwid yn | Hergest, yna llyfrgell Wynnstay |
| Collwyd | mewn tân yng ngweithdy rhwymwr llyfrau yn Covent Garden, Llundain, yn nechrau’r 1800au |
| Trysor | cerddi Dafydd ap Gwilym, copi o’r gyfraith, a Llyfr Arfau |
Y llyfr coll
Nid yw pob un o lawysgrifau mawr Cymru wedi goroesi. Roedd Llyfr Gwyn Hergest yn un o lyfrau mawr Cymru’r bymthegfed ganrif, ac fe’i hadwaenir heddiw dim ond o’r copïau a’r rhestrau a wnaeth ysgolheigion ohono cyn iddo gael ei ddinistrio.FfynhonnellWhite Book of Hergest ↗Wicipedia (Saesneg)Tua 1450, yn rhannol yn llaw Lewys Glyn Cothi; cerddi Dafydd ap Gwilym, testun o’r gyfraith, Llyfr Arfau; yn eiddo i deulu Fychan Hergest, William Maurice a Syr William Williams; llosgwyd yng ngweithdy Mackinley, rhwymwr, Covent Garden (1800, 1808 neu 1810); copïwyd rhannau yn Peniarth 49, 134 a 225 a Llanstephan 74.
Beth oedd ynddo
Fe’i gwnaed tua 1450, ac ysgrifennwyd o leiaf ran ohono gan y bardd Lewys Glyn Cothi, yr adwaenai Robert Vaughan o’r Hengwrt ei law. Roedd ynddo lawer o gerddi a thestunau rhyddiaith Cymraeg, yn eu plith nifer fawr o gerddi Dafydd ap Gwilym a sawl un gan Lewys ei hun; copi o gyfraith Hywel Dda â darnau nas ceir mewn unrhyw fersiwn arall; ac achau a herodraeth, yn eu plith Llyfr Arfau.
Sut y collwyd ef
Roedd yn eiddo i deulu Fychan Hergest, ger Ceintun, y teulu a oedd hefyd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest. Yn ddiweddarach aeth i’r ysgolhaig William Maurice, ac yna i Syr William Williams, yr aeth ei lyfrgell i Wynnstay. Yn nechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg fe’i hanfonwyd gyda llyfrau eraill Wynnstay at Mackinley’s, rhwymwr llyfrau yn Covent Garden, i’w ailrwymo, a llosgodd yno. Mae’r ffynonellau’n rhoi’r flwyddyn fel 1800, 1808 neu 1810.
Beth sydd wedi goroesi
Mae rhai o’i drysorau’n byw ymlaen mewn copïau. Copïodd John Davies o Fallwyd ei gerddi gan Ddafydd ap Gwilym (Peniarth 49); mae copïau eraill yn cadw ei herodraeth a’i gyfraith (Peniarth 134 a 225); a rhestrodd Moses Williams ei gynnwys a chopïo rhannau ohono (Llanstephan 74). Drwy eu gwaith, mae rhywbeth o’r llyfr coll yn llefaru o hyd.
Bardd y tŷ
Roedd Lewys Glyn Cothi, y credir iddo ysgrifennu llawer o’r Llyfr Gwyn, canodd i Fychaniaid Hergest yn ei gerddi. Roedd yn adnabod arfau’r teuluoedd bonheddig yn ogystal â’u cerddi: yn ei lyfr ei hun, Peniarth 109, paentiodd arfau’r teuluoedd a folai, ac mae’r Llyfr Arfau yn y Llyfr Gwyn yn perthyn i’r un ddysg.FfynhonnellLewys Glyn Cothi ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1420, efallai ym Mhwllcynbyd ger Rhydcymerau ym mhlwyf Llanybydder, bu farw tua 1490; Llywelyn oedd ei enw ei hun, a daw ei enw barddol o fforest Glyn Cothi; erys tua 230 o’i gerddi; ymhlith ei noddwyr Siasbar Tudur a Harri Tudur, ac roedd un o’i gerddi olaf i Harri VII wedi ei goroni; canodd i Fychaniaid Hergest; marwnad i’w fab, Marwnad Siôn y Glyn; credir iddo ysgrifennu llawer o Lyfr Gwyn Hergest, a phaentio arfau teuluoedd yn Peniarth 109; golygwyd ei waith gan E. D. Jones (1953).
Llyfr Coch Hergest → Llyfr Lewys Glyn Cothi → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


