Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1916–1990

Roald Dahl

Ganed yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy; hoff awdur plant y byd: Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1916–1990 (wedi’i gofnodi) Storïwr o Landaf Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Roald Dahl
Roald Dahl · Llun: Wikimedia Commons · Hans van Dijk for Anefo, CC BY-SA 3.0

Daeth Roald Dahl, a aned yn Llandaf i rieni o Norwy ac a fedyddiwyd yn yr Eglwys Norwyaidd ar bwys y bae yng Nghaerdydd, yn un o storïwyr gorau’r ugeinfed ganrif i blant. Mae Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG a The Twits wedi gwerthu dros dri chan miliwn o gopïau, ac mae sgwâr mawr Bae Caerdydd, Roald Dahl Plass, yn dwyn ei enw.

Ganed13 Medi 1916, Villa Marie, Llandaf, Caerdydd
Ei enwAr ôl y fforiwr pegynol Roald Amundsen
YsgolYsgol y Gadeirlan, Llandaf
RhyfelPeilot ymladd ac ace yn yr Awyrlu, Sgwadron 80
Llyfr plant cyntafThe Gremlins, 1943
Llyfrau enwogCharlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG, The Witches
Bu farw23 Tachwedd 1990, Rhydychen

Plentyndod yng Nghaerdydd#

Ganed Roald Dahl yn Villa Marie, Fairwater Road, Llandaf, ar 13 Medi 1916. Brocer llongau oedd ei dad, Harald Dahl, a ddaeth o Norwy ac ymgartrefu yng Nghaerdydd yn yr 1880au, a’i fam oedd Sofie Magdalene Hesselberg. Enwyd ef ar ôl y fforiwr pegynol Roald Amundsen a’i fedyddio yn yr Eglwys Norwyaidd yng Nghaerdydd.

Bu farw ei dad yn 1920, ond dewisodd ei fam aros yng Nghymru a magu’r plant yno. Norwyeg oedd iaith y cartref, a threuliai’r teulu eu hafau gyda pherthnasau yn Norwy.

Cynllwyn Mawr y Llygoden#

Aeth i Ysgol y Gadeirlan yn Llandaf. Pan oedd yn wyth oed, llithrodd ef a phedwar ffrind lygoden farw i jar o gobstoppers yn y siop losin yn 11 Stryd Fawr, Llandaf, tric a alwent yn Gynllwyn Mawr y Llygoden 1924. Adroddodd yr hanes yn ei atgofion Boy, ac yn 2009 rhoddwyd plac glas ar yr hen siop losin.

Siocled yn Repton#

Aeth ymlaen i Ysgol St Peter’s yn Weston-super-Mare, gan ysgrifennu at ei fam bob wythnos, ac o 1929 i Repton. Yno anfonai cwmni Cadbury focsys o siocledi newydd weithiau i’r bechgyn eu profi, a breuddwydiai am ddyfeisio bar siocled ei hun, breuddwyd a ddaeth wedyn yn Charlie and the Chocolate Factory.

Affrica#

Wedi’r ysgol ymunodd â chwmni Shell, a’i hanfonodd i Mombasa yn Kenya ac yna i Dar es Salaam yn Tanganyika.

Peilot ymladd#

Yn yr Ail Ryfel Byd hedfanodd Gladiators a Hurricanes gyda Sgwadron 80 yr Awyrlu. Ym mis Medi 1940 glaniodd mewn damwain yn yr anialwch ger Mersa Matruh a chafodd ei anafu’n ddrwg, ond dychwelodd i hedfan, ymladdodd ym Mrwydr Athen ym mis Ebrill 1941, a chydnabuwyd iddo bum buddugoliaeth yn yr awyr, gan ei wneud yn ace.

Yn 1942 anfonwyd ef i Lysgenhadaeth Prydain yn Washington yn is-attaché awyr, ac yno gweithiodd i’r gwasanaeth cudd Prydeinig ochr yn ochr ag Ian Fleming.

Y storïwr#

Cyhoeddwyd ei stori gyntaf, ‘A Piece of Cake’, yn 1942, a’i lyfr plant cyntaf, The Gremlins, yn 1943. Daeth ei straeon byrion yn enwog am eu diweddglo annisgwyl, ac ysgrifennodd sgriptiau’r ffilmiau You Only Live Twice a Chitty Chitty Bang Bang.

Mae ei lyfrau plant yn cynnwys James and the Giant Peach, Charlie and the Chocolate Factory, Fantastic Mr Fox, Danny, the Champion of the World, The Twits, George’s Marvellous Medicine, The BFG, The Witches a Matilda. Maent yn hyrwyddo plant caredig, a chyfieithwyd llawer i’r Gymraeg, o Y Twits i’r CMM.

Rhodd i feddygaeth#

Pan anafwyd ei fab bach Theo yn ddrwg yn 1960 a datblygu hydroseffalws, gweithiodd Dahl gyda’r peiriannydd Stanley Wade a’r llawfeddyg Kenneth Till i wneud falf well i’w drin. Defnyddiwyd falf Wade-Dahl-Till i bron dair mil o blant ar draws y byd.

Anrhydeddau#

Cafodd Wobr Ffantasi’r Byd am Gamp Oes yn 1983, ac yn 1990 enwyd ef yn Awdur Plant y Flwyddyn. Bu farw Roald Dahl yn Rhydychen ar 23 Tachwedd 1990, yn saith deg pedwar oed, a’i gladdu yn Great Missenden yn Swydd Buckingham.

Ei gofio yng Nghaerdydd#

Yn 2002 ailenwyd y Basn Hirgrwn ym Mae Caerdydd yn Roald Dahl Plass, ‘plass’ yn Norwyeg am sgwâr. Cedwir Diwrnod Roald Dahl bob blwyddyn ar ei ben-blwydd, 13 Medi, ac yn 2016 nododd Caerdydd gan mlynedd ers ei eni gyda Dinas yr Annisgwyl.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf