Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1766–1838

Christmas Evans

Bachgen fferm o Geredigion a ddysgodd ei hun i ddarllen ac a ddaeth yn un o bregethwyr mwyaf Cymru, yn enwog am rym ei ddychymyg.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1766–1838 (wedi’i gofnodi) Y pregethwr un llygad Oes yr Adfywiad Saint a ffydd
Christmas Evans, gan William Roos, 1835
Christmas Evans, gan William Roos, 1835 · Llun: Wikimedia Commons · William Roos, Parth cyhoeddus

Bachgen fferm a aned ar ddydd Nadolig oedd Christmas Evans, na allai ddarllen nes ei fod yn ddwy ar bymtheg, a dyfodd yn un o dri chawr pulpud Cymru yn ei oes aur. Meistr y bregeth fel drama, “Bunyan Cymru”, a’r pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain yn ôl Dr Martyn Lloyd-Jones.

Ganed25 Rhagfyr 1766, Esgair-waen, Llandysul, Sir Aberteifi
PriododdCatherine Jones, Bryncroes, 1789
CapelEbeneser, Llangefni, Môn, o 1791
Ei alw’nBunyan Cymru; esgob Môn
Bu farw19 Gorffennaf 1838, Abertawe; claddwyd wrth gapel Bethesda

Plentyn y Nadolig#

Ganed ef ar ddydd Nadolig 1766 mewn bwthyn bychan o’r enw Esgair-waen ger Tre-groes ym mhlwyf Llandysul, yn fab i Samuel Evans, crydd, a’i wraig Joanna, a’i enwi ar ôl dydd ei eni. Bu farw ei dad pan oedd tua naw oed, gan adael y teulu’n dlawd iawn, a thyfodd y bachgen yn gweithio ar ffermydd heb gymaint â diwrnod o ysgol.

Dysgu darllen#

Yn un ar bymtheg aeth yn was fferm, ac un o’i feistri oedd yr enwog David Davis o Gastellhywel. Yno, yn eglwys Llwynrhydowen, cafodd ffydd ac, yn ddwy ar bymtheg, dysgodd o’r diwedd ddarllen Cymraeg a Saesneg. Dechreuodd bregethu tua phedair ar bymtheg oed, a threuliodd chwe mis yn ysgol ei feistr, yn codi tipyn o Saesneg a Lladin.

Y ffordd i Loegr#

I dalu am fwy o addysg aeth am Loegr i chwilio am waith cynhaeaf. Ar y ffordd ymosododd lladron arno, a chollodd olwg ei lygad chwith dan ergyd darn o bren. Daeth adref i orllewin Cymru, ymunodd â chapel y Bedyddwyr yn Aberduar, a’i fedyddio yn Afon Duar gan Timothy Thomas yn 1788.

Galwad i’r gogledd#

Yn 1789 daeth Bedyddwyr y gogledd i’r de i chwilio am bregethwyr, a chytunodd i fynd ar daith bregethu drwy Lŷn. Ordeiniwyd ef yn Salem, Tŷ’n-donnen, Botwnnog, yn haf 1789, ac ar 23 Hydref priododd Catherine Jones ym Mryncroes. Cerddodd, marchogodd a phregethodd ar draws ei ardal eang gydag effaith ryfeddol, ac wrth wrando ar y mawr Robert Roberts o Glynnog darganfu ei ddawn ei hun: pregethu fel drama.

Esgob Môn#

Ar ddydd Nadolig 1791 marchogodd o Lŷn i Fôn, a Catherine ar y sgîl y tu ôl iddo, i ofalu am Fedyddwyr yr ynys yn Ebeneser, Llangefni. Ar gyflog o £17 y flwyddyn adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr, a chododd llawer o gapeli newydd, wedi eu talu â’r arian a gasglai ar deithiau pregethu yn y de. Hoffai alw ei hun yn esgob Môn; ailgychwynnodd Gymanfa Bedyddwyr y Gogledd yn 1802 a gwneud ei chyfarfodydd yn gynulliad o bregethu gorau’r dydd.

Meistr y pulpud#

Gwnâi ei gorff mawr, ei deimlad cryf, ei gof aruthrol ac yn anad dim ei ddychymyg ef yn fythgofiadwy. Roedd wedi astudio celfyddyd pregethu a’i meistroli, ac mae ei bregethau enwocaf yn ddramâu, a Christmas ei hun yn ddramodydd ac yn actor. Dewiswyd ei bregeth am y byd fel mynwent yn 1909 i The World’s Great Sermons, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru.

Ysgolhaig y galon#

Roedd ganddo beth Hebraeg, Groeg a Lladin, gallai bregethu yn Saesneg, carai farddoniaeth Gymraeg, lluniai englynion a chyfieithai Shakespeare, Milton, Cowper ac Young. Er mai £17 y flwyddyn yn unig a enillai, rhoddai’n rhyfeddol o hael i’r Feibl Gymdeithas, y cymdeithasau cenhadol a Choleg y Bedyddwyr yn y Fenni.

Ei daith olaf#

Yn ei flynyddoedd olaf bu’n weinidog yng Nghaerffili, Caerdydd a Chaernarfon. Bu farw ar daith bregethu ar 19 Gorffennaf 1838 yn nhŷ Daniel Davies yn Abertawe, a’i gladdu wrth gapel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yng Nghymru. Hyd heddiw dywedir yn Abertawe fod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda.

Y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain.

D. Martyn Lloyd-Jones

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf