Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1770–1799

John Evans o’r Waunfawr

Gŵr ifanc o’r Waunfawr a aeth i America i chwilio am ddisgynyddion Madog, teithio 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri a llunio’r map a dywysodd Lewis a Clark.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1770–1799 (wedi’i gofnodi) Fforiwr y Missouri Oes yr Adfywiad Fforwyr ac anturiaethwyr
Map o afon Missouri a wnaed gyda chymorth John Evans
Map o afon Missouri a wnaed gyda chymorth John Evans · Llun: Wikimedia Commons · James Mackay and John Evans, Parth cyhoeddus

Gŵr ifanc o gyffiniau Caernarfon oedd John Evans o’r Waunfawr a groesodd gefnfor a chyfandir i chwilio am Indiaid Cymreig y Tywysog Madog. Teithiodd 1,800 milltir i fyny’r Missouri, ymhellach na bron unrhyw ddyn gwyn o’i flaen, bu’n byw ymhlith y Mandan, a lluniodd fap o’r afon a basiodd Thomas Jefferson i Lewis a Clark ar gyfer eu taith enwog i’r Môr Tawel.

GanedBedyddiwyd 14 Ebrill 1770, Waunfawr, Sir Gaernarfon
TeuluMab Thomas Evans ac Anne, merch Evan Dafydd, cynghorwyr Methodistaidd
Ei nodCael hyd i Indiaid Cymreig y Missouri
CyrhaeddoddY Mandan, 23 Medi 1796
Ei waith mawrEi fap o’r Missouri, a ddefnyddiwyd gan Lewis a Clark
Bu farwMai 1799, New Orleans

Bachgen o’r Waunfawr#

Ganed John yng Ngwredog Uchaf ym mhlwyf Llanwnda a’i fedyddio ar 14 Ebrill 1770; cyn hir croesodd y teulu Afon Gwyrfai i ymgartrefu yn yr Hafod Olau, Waunfawr. Roedd ei dad Thomas a’i daid Evan Dafydd ill dau yn gynghorwyr Methodistaidd, pregethwyr y diwygiad.

Chwilio am bobl Madog#

Yn nechrau’r 1790au roedd Cymru, a Chymry Llundain yn anad neb, yn fyw gan y stori fod Madog ab Owain Gwynedd wedi cyrraedd America yn y ddeuddegfed ganrif, a bod disgynyddion Cymraeg eu hiaith o’i bobl yn dal i fyw ymhell i fyny’r Missouri. Credid mai’r Mandan oedd y rhain. Cynlluniodd Iolo Morganwg fynd i chwilio amdanynt, a chytunodd John Evans i fynd gydag ef. Pan arhosodd Iolo gartref, aeth John ar ei ben ei hun, a glanio yn Baltimore ar 10 Hydref 1792.

Tua’r gorllewin i St Louis#

Ym mis Chwefror 1793 cychwynnodd am y Gorllewin Pell drwy Philadelphia a Fort Pitt, i lawr yr Ohio ac i fyny’r Mississippi i St Louis, a oedd bryd hynny yn Louisiana Sbaen. Amheuai’r llywodraethwr Sbaenaidd ei fod yn ysbïwr Prydeinig a’i gadw yn y carchar am gyfnod, ond enillodd John ei ryddid ac ymhen amser daeth y Sbaenwyr i ymddiried ynddo.

I fyny’r Missouri#

Ym mis Awst 1795 ymunodd â James Mackay ar daith gan Gwmni Missouri Sbaen, a anfonwyd i archwilio’r afon a chael ffordd drwy’r mynyddoedd i’r Môr Tawel. Treuliasant y gaeaf gyda phobl y Maha, ac ym mis Tachwedd marchogodd John gyda’i westeiwyr ar helfa byfflo a barhaodd bum diwrnod ar hugain. Ym mis Chwefror 1796 anfonodd Mackay ef ymlaen at y Mandan; wedi ei droi’n ôl unwaith, cychwynnodd eto ar 8 Mehefin.

Ymhlith y Mandan#

Ar 23 Medi 1796 cyrhaeddodd bentrefi’r Mandan. Cymerodd yr orsaf fasnach yno dros Sbaen, a threuliodd y gaeaf ymhlith pobl y Mandan. Gwrandawodd yn astud ar eu hiaith am unrhyw olion o’r Gymraeg, ac ni chafodd hyd i ddim; ond roedd wedi mynd 1,800 milltir i fyny’r Missouri o’r Mississippi, ac ar wahân i un heliwr, Jacques d’Eglise, nid oedd yr un dyn gwyn wedi mynd mor bell o’i flaen.

Y map i Lewis a Clark#

Ar y daith lluniodd fap manwl o’r Missouri. Dychwelodd i St Louis ar 15 Gorffennaf 1797, a daeth ei fap i ddwylo Thomas Jefferson, a’i rhoddodd i Meriwether Lewis a William Clark; fe’i defnyddiwyd ar eu taith fawr i fyny’r Missouri ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach. Arhosodd John yng ngwasanaeth Sbaen a bu farw yn New Orleans ym mis Mai 1799, cyn cyrraedd ei ddeg ar hugain.

Ei gofio mewn cân a stori#

Ysgrifennodd y bardd Ceiriog gân er cof amdano, “Pa le mae’r hen Gymry”. Adroddodd Gareth Miles hanes ei daith yn y ddrama Y Madogwys, a lwyfannwyd yn 1999, ac yn 2014 dilynodd y cerddor Gruff Rhys o’r Super Furry Animals ei lwybr ar draws America ar gyfer llyfr, ffilm ac albwm, i gyd o’r enw American Interior.

Ar y llinell amser

  1. John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

    John Evans yn cyrraedd y Mandan

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf