Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1848–1920

Gwyrosydd

Y bardd o weithiwr haearn o Dreboeth y mae ei emyn Calon Lân yn cael ei ganu gan bob tyrfa Gymreig, o’r capel i’r stadiwm rygbi.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1848–1920 (wedi’i gofnodi) Awdur geiriau Calon Lân Y Gymru Ddiwydiannol Beirdd ac awduron
Cerflun Calon Lân ym Mlaengarw, lle ysgrifennodd Gwyrosydd yr emyn
Cerflun Calon Lân ym Mlaengarw, lle ysgrifennodd Gwyrosydd yr emyn · Llun: Wikimedia Commons · Jaggery, CC BY-SA 2.0

Gweithiwr haearn a thunplat o Dreboeth uwchben Abertawe oedd Daniel James, y bardd Gwyrosydd, a ysgrifennodd eiriau Calon Lân. Mae ei emyn, sy’n gofyn nid am gyfoeth ond am galon lân, yn aml ar frig rhestrau hoff emynau Cymru, ac fe’i cenir cyn bron pob gêm brawf rygbi y mae Cymru’n ei chwarae.

GanedIonawr 1848, Treboeth, Abertawe (1847 yn ôl y Bywgraffiadur Cymreig)
Enw barddolGwyrosydd
GwaithPwdler, gweithiwr tunplat a glöwr
Enwog amEiriau Calon Lân
Bu farw11 Mawrth 1920, Treforys
CladdwydMynydd-bach, Abertawe

Bachgen o Dreboeth#

Ganed Daniel James yn Nhreboeth, Abertawe, yn fab i Daniel James, saer maen, a’i wraig Mary. Perthynai ei rieni i eglwys yr Annibynwyr ym Mynydd-bach, a ddaeth yn destun llawer o’i gerddi. Bu farw ei dad pan oedd yn ifanc, ac aeth i weithio’n bwdler yng ngwaith haearn Treforys ac wedyn yng ngwaith tunplat Glandŵr.

Dod yn Gwyrosydd#

Dysgodd reolau cerdd dafod ei hun o werslyfr Dafydd Morgannwg, a dechrau ysgrifennu fel Dafydd Mynyddbach. Ar awgrym Dafydd Morgannwg ei hun cymerodd yr enw barddol Gwyrosydd, sy’n golygu ‘lle’r gwyros’ yn ôl pob tebyg, neu efallai ‘rhosydd Gŵyr’.

Daeth ei delynegion a’i ddarnau adrodd yn adnabyddus iawn. Ymddangosent mewn cylchgronau a phapurau newydd drwy Gymru, ac fe’u hadroddwyd ar lawer llwyfan.

O gwm i gwm#

Pan gaeodd gwaith Glandŵr yng nghanol ei oes dilynodd y gwaith, i Dredegar, i Ddowlais, ac erbyn 1891 i Flaengarw. Yna treuliodd ugain mlynedd yn Aberpennar, pymtheng mlynedd ohonynt yn un o lofeydd Nixon a’r gweddill yn gweithio i’r cyngor lleol.

Calon Lân#

Credir iddo ysgrifennu geiriau Calon Lân tra oedd yn byw ym Mlaengarw. Ymddangosodd yr emyn yn 1892 yn ei gasgliad Caniadau Gwyrosydd. Ynddo nid bywyd moethus na chyfoeth y mae’r canwr yn eu ceisio, ond calon lân, onest a hapus.

John Hughes a gyfansoddodd y dôn, a daeth y geiriau a’r gerddoriaeth gyda’i gilydd yn un o ganeuon mwyaf annwyl Cymru. Mae Calon Lân wedi hen sefydlu’n anthem tîm rygbi Cymru, fe’i clywir fwyfwy mewn gemau pêl-droed, ac fe’i cenir yn Sbaeneg gan Gymry Patagonia.

Ei lyfrau#

Cyhoeddodd dri chasgliad o gerddi: Caneuon Gwyrosydd yn 1885, Caniadau Gwyrosydd yn 1892 ac Aeron Awen Gwyrosydd yn 1898. Ailargraffwyd y ddau gyntaf yn 1909, ac wedi ei farw casglodd Cymdeithas y Mabinogion, Abertawe, gyfrol arall.

Adref i Dreforys#

Yn 1918 aeth adref i Dreforys i fyw gyda’i ferch a’i gŵr. Bu farw yno ar 11 Mawrth 1920 a’i gladdu ym Mynydd-bach, capel ei blentyndod.

Ei gofio#

Gosodwyd tabled goffa ar Neuadd Gyhoeddus Treboeth yn 1936. Yn 2008 agorodd Huw Edwards Barc Calon Lân ym Mlaengarw, ac mae Capel Mynyddbach, a adferwyd ers 2011, bellach yn gartref i Ganolfan Calon Lân. Nododd Cymdeithas Calon Lân, a sefydlwyd yn 2018, ganmlwyddiant ei farw yn 2020.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf