Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1848–1917

William Hugh Williams (Arafon)

Arweinydd y chwarelwyr o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn anghydfod 1896 ac a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy Streic Fawr 1900–1903.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

1848–1917 (wedi’i gofnodi) Arweinydd chwarelwyr y Penrhyn Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Chwarel y Penrhyn tua 1900, lle arweiniodd Arafon y chwarelwyr yn 1896 ac yn y Streic Fawr
Chwarel y Penrhyn tua 1900, lle arweiniodd Arafon y chwarelwyr yn 1896 ac yn y Streic Fawr · Llun: Wikimedia Commons · Photoglob Zürich, Parth cyhoeddus

William Hugh Williams, a adwaenid wrth ei enw barddol Arafon, oedd arweinydd y chwarelwyr eu hunain yn chwarel y Penrhyn. Arweiniodd y dynion yn atal gwaith 1896 a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy dair blynedd y Streic Fawr, ac mae’r Bywgraffiadur yn ei gofio fel gŵr diwylliedig ac arweinydd call.

Ganed8 Awst 1848, Mynydd Llandygái
Enw barddolArafon
1896–97Arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn
1900–03Cynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn y Streic Fawr
Yr undebYsgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru
Bu farw24 Tachwedd 1917, Mynydd Llandygái

Chwarelwr o Fynydd Llandygái#

Ganed Arafon ar 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, y pentref chwarel ar y llethr uwchben chwarel y Penrhyn. Roedd ei fam yn chwaer i William Owen, Prysgol. Fe’i magwyd ymysg ponciau chwarel lechi fwyaf y byd, ymysg dynion a weithiai eu bargeinion eu hunain ac a ddadleuai am farddoniaeth a gwleidyddiaeth yn y caban amser cinio.

Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885.
Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885. · Llun: John Thomas, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Atal gwaith 1896#

Ym Medi 1896 ataliodd y perchennog 57 o aelodau pwyllgor y dynion ac 17 o chwarelwyr eraill, a safodd chwarel y Penrhyn yn llonydd am un mis ar ddeg. Arafon oedd arweinydd y streicwyr drwy’r flwyddyn hir honno.

Drwy’r Streic Fawr#

Pan gerddodd tua 2,800 o ddynion allan o chwarel y Penrhyn ar 22 Tachwedd 1900, roedd Arafon wrth eu hochr eto, yn gynghorwr answyddogol iddynt drwy’r tair blynedd a ddilynodd, tra teithiai’r corau drwy Brydain ac yr âi’r cardiau i fyny yn ffenestri Bethesda.

Gwasanaethodd yr undeb ei hun hefyd fel ei ysgrifennydd ariannol. Bu farw ym Mynydd Llandygái ar 24 Tachwedd 1917, ymysg y bobl a arweiniodd.

Cerdyn o’r anghydfod yn dal yn ffenestr Rhif 2 Fron Haul, Bethesda, pan dynnwyd y llun hwn yn 2006.
Cerdyn o’r anghydfod yn dal yn ffenestr Rhif 2 Fron Haul, Bethesda, pan dynnwyd y llun hwn yn 2006. · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Nodyn ar enwau#

Gwasanaethodd sawl Williams undeb y chwarelwyr. Dilynodd W. J. Williams W. J. Parry yn ysgrifennydd cyffredinol yn 1876, daliodd J. E. Williams y swydd yn 1897 a William H. Williams o 1898. Arafon yw William Hugh Williams o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn 1896 ac yn y Streic Fawr.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf