Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1848–1917
Arweinydd y chwarelwyr o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn anghydfod 1896 ac a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy Streic Fawr 1900–1903.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

William Hugh Williams, a adwaenid wrth ei enw barddol Arafon, oedd arweinydd y chwarelwyr eu hunain yn chwarel y Penrhyn. Arweiniodd y dynion yn atal gwaith 1896 a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy dair blynedd y Streic Fawr, ac mae’r Bywgraffiadur yn ei gofio fel gŵr diwylliedig ac arweinydd call.FfynhonnellWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái.
| Ganed | 8 Awst 1848, Mynydd Llandygái |
|---|---|
| Enw barddol | Arafon |
| 1896–97 | Arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn |
| 1900–03 | Cynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn y Streic Fawr |
| Yr undeb | Ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru |
| Bu farw | 24 Tachwedd 1917, Mynydd Llandygái |
Ganed Arafon ar 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, y pentref chwarel ar y llethr uwchben chwarel y Penrhyn. Roedd ei fam yn chwaer i William Owen, Prysgol.FfynhonnellWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái. Fe’i magwyd ymysg ponciau chwarel lechi fwyaf y byd, ymysg dynion a weithiai eu bargeinion eu hunain ac a ddadleuai am farddoniaeth a gwleidyddiaeth yn y caban amser cinio.FfynonellauSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878.Slate industry in Wales: the quarrying communities ↗Wikipedia (Saesneg)Diwydiant Cymraeg ei iaith, a’i ddynion bron i gyd o’r wlad o gwmpas; y caban yn fan dadlau, adrodd a chystadlu, a’i drafodion yn aml mewn cofnodion, rhai wedi’u cyhoeddi yn Y Caban; cofnodion caban Llechwedd 1908–10 ar ddatgysylltu a diwygio tollau; eisteddfodau a bandiau chwarel, band yr Oakeley ymysg yr enwocaf; cyfrif Burn o ryw hanner cant o chwarelwyr yn y Bywgraffiadur; Y Chwarelwr (1935), y ffilm gyntaf yn Gymraeg.

Ym Medi 1896 ataliodd y perchennog 57 o aelodau pwyllgor y dynion ac 17 o chwarelwyr eraill, a safodd chwarel y Penrhyn yn llonydd am un mis ar ddeg. Arafon oedd arweinydd y streicwyr drwy’r flwyddyn hir honno.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.Williams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái.
Pan gerddodd tua 2,800 o ddynion allan o chwarel y Penrhyn ar 22 Tachwedd 1900, roedd Arafon wrth eu hochr eto, yn gynghorwr answyddogol iddynt drwy’r tair blynedd a ddilynodd, tra teithiai’r corau drwy Brydain ac yr âi’r cardiau i fyny yn ffenestri Bethesda.FfynonellauWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái.The great Penrhyn quarry strike ↗Cyngres yr Undebau Llafur (Saesneg)2,800 o ddynion o 22 Tachwedd 1900; yr wltimatwm; tua 400 yn derbyn y cynnig ym Mehefin 1901; casgliadau o bob rhan o Brydain, gan gynnwys pwdin Nadolig dwy dunnell a hanner o Ashton-under-Lyne; tri chôr o Gymru ar daith i godi arian.
Gwasanaethodd yr undeb ei hun hefyd fel ei ysgrifennydd ariannol.FfynhonnellWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái. Bu farw ym Mynydd Llandygái ar 24 Tachwedd 1917, ymysg y bobl a arweiniodd.FfynhonnellWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái.

Gwasanaethodd sawl Williams undeb y chwarelwyr. Dilynodd W. J. Williams W. J. Parry yn ysgrifennydd cyffredinol yn 1876, daliodd J. E. Williams y swydd yn 1897 a William H. Williams o 1898.FfynhonnellNorth Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1874; ysgrifenyddion cyffredinol W. J. Parry (1874), W. J. Williams (1876), J. E. Williams (1897) a William H. Williams (1898); ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol yn 1923 ond cadwodd ei hunaniaeth ei hun hyd 1960. Arafon yw William Hugh Williams o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn 1896 ac yn y Streic Fawr.FfynhonnellWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái.
Ffynonellau a darllen pellach
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf