Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1848–1906

Emrys ap Iwan

Y gweinidog a’r ysgrifwr o Abergele a alwodd ar y Cymry i ddefnyddio’u hiaith eu hunain ym mhob rhan o fywyd, ac y mae ei ryddiaith ymhlith y gorau yn y Gymraeg.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1848–1906 (wedi’i gofnodi) Pencampwr yr iaith Gymraeg Y Gymru Ddiwydiannol Beirdd ac awduron
Robert Ambrose Jones, Emrys ap Iwan
Robert Ambrose Jones, Emrys ap Iwan · Llun: Wikimedia Commons · Anatiomaros, Parth cyhoeddus

Roedd Robert Ambrose Jones, a adwaenir yng Nghymru fel Emrys ap Iwan, yn weinidog, beirniad ac ysgrifwr a alwodd ar y Cymry i godi eu pennau a defnyddio’u hiaith eu hunain ym mhob rhan o fywyd. Credai mewn hunanlywodraeth i Gymru, ysgrifennodd yr anerchiad etholiadol cyntaf dros ‘ymgeisydd Cymreig’, ac mae ei bregethau a’i ysgrifau ymhlith campweithiau rhyddiaith Gymraeg. Fe’i gwelir yn un o arloeswyr pwysicaf cenedlaetholdeb Cymreig modern.

Ganed24 Mawrth 1848, Abergele
HyfforddiantColeg y Methodistiaid Calfinaidd, y Bala
DramorLausanne, Heidelberg, Bonn a Giessen
OrdeiniwydYr Wyddgrug, Mehefin 1883
GweinidogaethRhuthun, Trefnant a Rhewl
Bu farw6 Ionawr 1906, Rhewl, ger Rhuthun

Mab y garddwr o Abergele#

Ganed ef ar 24 Mawrth 1848 yn Ffordd-las, Abergele, plentyn hynaf John a Maria Jones; garddwr oedd ei dad. Yn bedair ar ddeg aeth i Lerpwl i weithio i ddilledydd, ond o fewn blwyddyn roedd adref eto, yn gweithio’n arddwr ym Modelwyddan.

Yn ddeunaw oed aeth i Goleg y Methodistiaid Calfinaidd yn y Bala i’w hyfforddi i’r weinidogaeth.

Cymro yn Ewrop#

Yn 1874 aeth i Lausanne yn y Swistir am ddeunaw mis i ddysgu Saesneg ac i ddysgu Ffrangeg ac Almaeneg. Wedyn bu’n dysgu yn Heidelberg, Bonn a Giessen, ac am weddill ei oes ymwelai â’r Cyfandir yn aml. Daeth i garu iaith a llên Ffrainc, a llywiodd y cariad hwnnw bopeth a ysgrifennodd.

Ei ysgrifbin oedd ei gleddyf#

O tua 1877 ysgrifennai i’r Gwyddoniadur mawr ac i’r papur newydd Baner ac Amserau Cymru. Dros y deng mlynedd ar hugain nesaf anfonodd fwy na phedwar ugain o lythyrau ac erthyglau i’r wasg, y rhan fwyaf i’r Faner ac i’r cylchgrawn Y Geninen.

Siaradodd yn erbyn y polisi o godi capeli Saesneg mewn ardaloedd Cymraeg, yr ‘Inglis Côs’ fel y’i galwai. Safodd yn gadarn hyd yn oed pan ohiriodd hynny ei ordeinio yn 1881, ac ym Mehefin 1883 fe’i hordeiniwyd yng Nghymdeithasfa’r Wyddgrug.

Ei nod, meddai’r Bywgraffiadur Cymreig, oedd adfer i’r genedl Gymreig hunan-barch a hyder, ac ymladd yn erbyn pob math o daeogrwydd.

Ei ysgrifbin oedd ei gleddyf.

Y Bywgraffiadur Cymreig

Ymgeisydd Cymreig#

Credai Emrys ap Iwan mewn hunanlywodraeth i Gymru o fewn trefn ffederal. Mewn anerchiad i etholwyr Môn cynigiodd ei hun yn ‘ymgeisydd Cymreig’, gyda pholisi o hunanlywodraeth ac addewid i sefyll ar wahân i bob plaid Seisnig: yr anerchiad etholiadol cyntaf o’i fath.

Meistr ar ryddiaith Gymraeg#

Fel beirniad olrheiniodd brif ffrwd rhyddiaith glasurol Gymraeg a gweithio i adfer ei symlrwydd a’i phurdeb, gan wneud i’r rhyddiaith yr hyn a wnaeth Syr John Morris-Jones i’r farddoniaeth. Ysgrifennodd ramadeg Cymraeg yn 1881, golygodd Y Bardd Cwsc, ac ysgrifennodd y dychan Breuddwyd Pabydd wrth ei Ewyllys. Ysgrifennai ei bregethau yn llawn, ac fe’u rhifir ymhlith campweithiau llên Cymru.

Gweinidog yn Rhewl#

Bu’n weinidog yn Rhuthun a Threfnant, ac o 1900 yn Rhewl ger Rhuthun. Gwerthfawrogai ei bobl ei ddiffyg hunan-geisio llwyr a’i waith gwreiddiol iawn gyda phlant a phobl ifanc.

Bu farw yn Rhewl ar 6 Ionawr 1906, ac yno y mae’n gorwedd.

Ei etifeddiaeth#

Tyfodd ei ddylanwad wedi i gofiant T. Gwynn Jones iddo ymddangos yn 1912, a daeth yn llais grymus i genedlaetholdeb Cymreig yr ugeinfed ganrif. Cyhoeddwyd ei homilïau, ei bregethau a thair cyfrol o’i ysgrifau wedi ei farw, ac mae ysgol uwchradd yn Abergele, Ysgol Emrys ap Iwan, yn dwyn ei enw.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf