Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1882–1960

Elizabeth Andrews

Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1882–1960 (wedi’i gofnodi) Pencampwraig gwragedd y glowyr Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru
Hirwaun, lle ganwyd Elizabeth Andrews i deulu glöwr o un ar ddeg o blant
Hirwaun, lle ganwyd Elizabeth Andrews i deulu glöwr o un ar ddeg o blant · Llun: Wikimedia Commons · Alan Richards, CC BY-SA 2.0

Siaradodd Elizabeth Andrews, merch glöwr o Hirwaun, dros fenywod cymoedd y glo. Dywedodd wrth Gomisiwn Sankey sut y llafuriai gwragedd y glowyr i olchi’r llwch glo oddi ar eu gwŷr, arweiniodd y frwydr am faddonau pen pwll, daeth yn drefnydd benywaidd cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru ac agorodd yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru. Yn 2026 fe’i hanrhydeddwyd â cherflun efydd yn y Rhondda.

Ganed15 Rhagfyr 1882, John Street, Hirwaun
CrefftGwniadwraig, gyda’i gweithdy ei hun
SwyddTrefnydd menywod, y Blaid Lafur yng Nghymru, 1919–1948
CampYr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, Rhondda, 1938
Bu farw22 Ionawr 1960
CerflunParc Treftadaeth y Rhondda, dadorchuddiwyd 25 Mehefin 2026

Merch glöwr#

Ganed Elizabeth Smith ar 15 Rhagfyr 1882 yn 13 John Street, Hirwaun, yng Nghwm Cynon, un o un ar ddeg o blant Samuel Smith, glöwr, a’i wraig Charlotte. Cartref Cymraeg ydoedd. Roedd ei thad yn uniaith Gymraeg ac yn dilyn gwleidyddiaeth radical ei ddydd, a daeth Elizabeth at wleidyddiaeth gyntaf drwy gyfieithu erthyglau Saesneg iddo.

Gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu gartref. Yn ddwy ar bymtheg prentisiwyd hi’n wniadwraig, a chyn hir roedd yn rhedeg ei gweithdy ei hun.

Y Rhondda#

Yn ei hugeiniau symudodd i’r Rhondda, ac yn 1910 priododd Thomas Tye Andrews, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yno. Gwelodd â’i llygaid ei hun fywyd caled y teuluoedd glofaol, a gosododd hynny hi ar waith.

Ysgrifennodd i’r papurau newydd o blaid Evan Roberts a Diwygiad 1904–05, ac ymunodd â’r ymgyrch dros bleidlais i fenywod. Rhwng 1910 a 1919 arweiniodd y gwaith o sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched drwy’r Rhondda.

Gerbron Comisiwn Sankey#

Roedd yn un o dair menyw a roddodd dystiolaeth gerbron Comisiwn Sankey ar y diwydiant glo, yn Nhŷ’r Arglwyddi. Dywedodd wrth y comisiynwyr sut fywyd oedd bywyd gwraig glöwr. Deuai’r dynion adref yn ddu gan lwch glo i dai heb ystafell ymolchi na dŵr poeth, a bob dydd rhaid oedd i’r menywod ferwi a chario dŵr i’r bath tun. Siaradodd hefyd dros well tai yn yr ardaloedd glofaol.

Arweiniodd yr ymgyrch am faddonau ar ben y pwll, a helpodd ei thystiolaeth ddod â chawodydd pen pwll i lofeydd Prydain.

Trefnydd Cymru#

Yn 1919 daeth yn drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru, y fenyw gyntaf i ddal swydd o’r fath, ac am naw mlynedd ar hugain sefydlodd adrannau menywod ar draws y wlad. Un o’i thasgau cyntaf oedd cyfieithu taflenni yn egluro sut i bleidleisio. Gofynnodd i fenywod mwy llewyrchus roi benthyg dillad i fenywod tlotach ar ddiwrnod etholiad, fel na fyddai cywilydd ar yr un fenyw i fynd i fwrw pleidlais.

Yn ystod cload-allan 1926 sefydlodd hi a Beatrice Green gynllun i faethu 2,500 o blant mewn angen. Golygodd dudalennau’r merched yn The Colliery Workers’ Magazine ac ysgrifennai’n aml i’r papur Cymraeg Y Dinesydd Cymreig.

Yr ysgol feithrin gyntaf#

Ymgyrchodd yn ddiflino dros iechyd ac addysg. Un o’i llwyddiannau mawr oedd agor yr ysgol feithrin gyntaf yng Nghymru, yn y Rhondda, yn 1938. Yn 1948 fe’i gwnaed yn O.B.E. am ei gwasanaeth fel ynad heddwch yn Ystrad Rhondda.

Gwaith menyw#

Yn 1952 ysgrifennodd ei hatgofion, A Woman’s Work is Never Done. Bu farw ar 22 Ionawr 1960. Argraffwyd ei llyfr eto yn 2006, ac ar 25 Mehefin 2026 dadorchuddiwyd cerflun efydd maint llawn ohoni, gyda phlentyn bach o deulu glofaol o’r Rhondda, ym Mharc Treftadaeth y Rhondda.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf