Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1882–1951 and 1884–1963

Gwendoline a Margaret Davies

Chwiorydd o Landinam a gasglodd un o gasgliadau mawr Prydain o gelf Argraffiadol a’i roi i bobl Cymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1882–1951 and 1884–1963 (wedi’i gofnodi) Chwiorydd Gregynog Cymru’r Ugeinfed Ganrif Celf a chynllunio
Gwendoline a Margaret Davies
Gwendoline a Margaret Davies · Llun: Wikimedia Commons · National Museum Wales, Parth cyhoeddus

Gwariodd Gwendoline a Margaret Davies o Landinam ffortiwn eu teulu ar harddwch a’i rhoi i Gymru. Rhyngddynt casglasant un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o beintio Argraffiadol Ffrengig, Monet, Renoir, Cézanne a Van Gogh yn eu plith, a’i adael i’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd. Yng Ngregynog gwnaethant gartref i gerddoriaeth, argraffu cain a dysg, a rhoddodd Margaret ef i Brifysgol Cymru.

Gwendoline11 Chwefror 1882 – 3 Gorffennaf 1951
Margaret14 Rhagfyr 1884 – 13 Mawrth 1963
CartrefLlandinam; Gregynog o 1920
CasgluO ddifrif o 1908
SefydlwydGwasg Gregynog; Gŵyl Gregynog, 1933
Rhodd i GymruEu casgliad, i’r Amgueddfa Genedlaethol, 1951 a 1963

Wyresau’r Top Sawyer#

Ganed Gwendoline Elizabeth Davies yn Llandinam yn sir Drefaldwyn ar 11 Chwefror 1882, a’i chwaer Margaret Sidney Davies ar 14 Rhagfyr 1884. Eu tad, Edward, oedd unig fab David Davies o Landinam, y Top Sawyer; roedd eu mam, Mary, yn ferch i weinidog o Drewythen.

Addysgwyd y chwiorydd yn Ysgol Highfield yn Hendon a thrwy deithio dramor, yn anad dim yn Ffrainc. Canai Gwen y ffidil, ac roedd Margaret yn arlunydd galluog.

Y casgliad mawr#

Yn 1908 dechreuodd y chwiorydd brynu lluniau o ddifrif, dan gyngor Hugh Blaker ar y dechrau, a thros y pymtheng mlynedd nesaf creasant gasgliad o’r radd flaenaf: Corot a Millet, Cézanne, Monet a Renoir, a cherfluniau gan Rodin. Daeth yn un o’r casgliadau Prydeinig pwysicaf o beintio Argraffiadol ac Ôl-Argraffiadol Ffrengig a wnaed cyn 1920.

Yn 1913 prynodd Gwendoline La Parisienne gan Renoir, a eilw pobl Cymru yn ‘The Blue Lady’. Yn 1920 prynodd Rain, Auvers gan Van Gogh, un o’r cyntaf o’i luniau i ddod i gasgliad ym Mhrydain. Rhyngddynt gadawodd y chwiorydd wyth llun gan Monet i Gymru, yn eu plith Charing Cross Bridge a thri o’i luniau Lilïau’r Dŵr.

Blynyddoedd y rhyfel#

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf gwirfoddolodd Gwendoline gyda’r Groes Goch Ffrengig a helpu rhedeg cantîn yn Troyes. Tra oedd yn Ffrainc prynodd eu lluniau cyntaf gan Cézanne ym Mharis. Gartref, daeth y teulu ag artistiaid, beirdd a cherddorion o ffoaduriaid o Wlad Belg i Gymru, yn eu plith y cerflunydd George Minne a’r arlunydd Valerius de Saedeleer.

Gregynog#

Yn 1920 prynodd y chwiorydd Gregynog, plasty yn Nhregynon ger y Drenewydd, i’w wneud yn ganolfan i’r celfyddydau, y crefftau a cherddoriaeth a fyddai’n cyfoethogi bywydau pobl Cymru wedi’r rhyfel.

Codwyd Ystafell Gerdd a gosod organ, a than Syr Walford Davies daeth y Gwyliau Cerdd a Barddoniaeth, o 1933, ag Elgar, Holst a Vaughan Williams i ganolbarth Cymru. Gŵyl Gregynog yw’r ŵyl gerddoriaeth glasurol hynaf sy’n dal i fynd yng Nghymru, ac fe’i cynhelir yno bob Mehefin. Talodd y chwiorydd hefyd am lawer o waith Cyngor Cerdd Cenedlaethol Cymru.

Gwasg Gregynog#

Argraffodd eu gwasg yng Ngregynog, dan arweiniad Dr Thomas Jones i raddau helaeth, ddeugain a dau o lyfrau cain mewn argraffiadau cyfyngedig rhwng 1923 a 1942, wyth ohonynt yn Gymraeg, wedi eu hargraffu a’u rhwymo â llaw a’u darlunio ag ysgythriadau pren. Mae’n parhau heddiw fel Gwasg Gregynog.

Anrhydeddau#

Gwnaed Gwendoline yn Gydymaith Anrhydedd yn 1937, ac yn 1949 gwnaeth Prifysgol Cymru Margaret yn Ddoethur yn y Cyfreithiau er anrhydedd.

Rhodd i’r genedl#

Bu farw Gwendoline yn Rhydychen ar 3 Gorffennaf 1951 a gadawodd ei rhan hi o’r casgliad i Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Daliodd Margaret ati i gasglu, gan ychwanegu Bonnard, Sisley, Utrillo a Kokoschka. Yn 1960 rhoddodd Gregynog a’i ystad i Brifysgol Cymru, a phan fu farw ar 13 Mawrth 1963 ymunodd y rhan fwyaf o’i chasgliad hi â chasgliad ei chwaer yng Nghaerdydd. Mae llwch y ddwy chwaer yn Llandinam.

Gwnaeth eu rhodd gasgliad celf cenedlaethol Cymru yn un o bwys rhyngwladol. Mae’n crogi heddiw yn Orielau Davies yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf