Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1851–1925

Elizabeth Phillips Hughes

Addysgwraig o Gaerfyrddin a ddaeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Merched Caergrawnt, sef Hughes Hall heddiw, ac a helpodd i lunio siarter Prifysgol Cymru.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1851–1925 (wedi’i gofnodi) Arloeswraig addysg merched Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Elizabeth Phillips Hughes
Elizabeth Phillips Hughes · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Arloeswraig addysg i fenywod oedd Elizabeth Phillips Hughes o Gaerfyrddin. Hi oedd prifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Menywod Caergrawnt, a ailenwyd yn Neuadd Hughes er anrhydedd iddi, a hi oedd yr unig fenyw ar y pwyllgor a ddrafftiodd siarter Prifysgol Cymru. Credai y dylai Cymru gael addysg ei hun, wedi’i llunio i blant Cymru.

Ganed12 Gorffennaf 1851, Caerfyrddin
AstudioddColeg Newnham, Caergrawnt, o 1881
PrifathrawesColeg Hyfforddi Menywod Caergrawnt, Neuadd Hughes heddiw, 1885–1899
Prifysgol CymruUnig fenyw pwyllgor y siarter; LL.D. er anrhydedd, 1920
Enw yn yr OrseddMerch Myrddin
Bu farw19 Rhagfyr 1925, y Barri

Teulu o Gaerfyrddin#

Ganed hi yng Nghaerfyrddin ar 12 Gorffennaf 1851, yn ferch i John Hughes, llawfeddyg a swyddog meddygol cyntaf y dref, ac Anne Phillips. Ei thaid oedd y pregethwr Hugh Hughes, roedd teulu ei mam wedi sefydlu’r banc yn Hwlffordd, a daeth ei brawd Hugh Price Hughes yn llywydd y Gynhadledd Wesleaidd.

Cheltenham a Chaergrawnt#

Wedi ysgol yn Taunton ac yng Ngholeg y Merched, Cheltenham, bu’n dysgu yn Cheltenham am bedair blynedd dan y brifathrawes fawr Dorothea Beale. Yn 1881, yn ddeg ar hugain oed, aeth i Goleg Newnham, Caergrawnt.

Yn 1884 fe’i gosodwyd yn y dosbarth cyntaf yn nhripos y Gwyddorau Moesol, y fenyw gyntaf yn y brifysgol i ennill anrhydedd dosbarth cyntaf yn y pwnc hwnnw, a’r flwyddyn wedyn cymerodd dripos hanes hefyd.

Neuadd Hughes#

Yn 1885 daeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Athrawesau newydd Caergrawnt. Roedd ei lwyddiant mawr yn bennaf oherwydd ei gwaith arloesol hi: dan ei harweiniad tyfodd y coleg, fe’i corfforwyd, a chafodd lyfrgell, amgueddfa a champfa. Fe’i hailenwyd yn ddiweddarach yn Neuadd Hughes er anrhydedd iddi.

Teimlwn mai’r ffordd gyflymaf a mwyaf effeithiol o wella addysg oedd perswadio athrawon i gael eu hyfforddi, a cheisio gwella’r hyfforddiant.

Elizabeth Phillips Hughes, The Educational Future of Wales

Addysg i Gymru#

Credai y dylai addysg Cymru fod yn wahanol i addysg Lloegr. Yn 1884 enillodd wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Lerpwl am ei thraethawd ar addysg uwch i ferched yng Nghymru, ac yn 1894 cyhoeddodd The Educational Future of Wales.

Hi oedd yr unig fenyw ar y pwyllgor a ddrafftiodd siarter wreiddiol Prifysgol Cymru, a daeth yn ysgrifennydd y Gymdeithas er Hyrwyddo Addysg Merched yng Nghymru yn 1898.

O amgylch y byd#

Yn 1899 gwnaeth ei chartref yn y Barri, ond nid oedd yn segur o bell ffordd. ‘Teimlaf i’r byw fod angen newid y byd gryn dipyn,’ meddai. Darlithiodd ar draws Ewrop a’r Unol Daleithiau, daliodd gadair Saesneg yn Tokyo am chwe mis yn 1901–1902, lle dadleuodd dros addysg gorfforol i fenywod, a theithiodd drwy Tsieina, Malaysia ac Indonesia.

Roedd yn ddringwraig fynyddoedd frwd, a dringodd y Matterhorn yn wyth a deugain oed.

Y Barri a’r rhyfel#

Helpodd i sefydlu Coleg Hyfforddi Morgannwg i athrawesau yn y Barri yn 1914. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf rheolodd ysbyty’r Groes Goch ym Morgannwg, ac yn 1917 fe’i gwnaed yn MBE am y gwasanaeth hwnnw. Yn 1920 gwnaeth Prifysgol Cymru hi’n ddoethur yn y gyfraith er anrhydedd.

Ei chofio#

Bu farw Elizabeth Phillips Hughes yn y Barri ar 19 Rhagfyr 1925. Yn 2018 gosodwyd plac glas ar fan ei geni yng Nghaerfyrddin, ac mae’n un o’r menywod a ddethlir ar Lwybr Menywod y Barri.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf